Quintilian (khoảng 35 – khoảng 100 SCN) là thầy dạy hùng biện người La Mã gốc Tây Ban Nha, tác giả bộ Institutio oratoria (Giáo dục nhà hùng biện) mười hai quyển. Ông định nghĩa nhà hùng biện lý tưởng là "người tốt giỏi nói" — một câu ông mượn từ Cato Già — và cho rằng việc đào tạo người ấy phải bắt đầu từ lúc còn nằm nôi. Sách của ông là một trong những cuốn sách bàn về giáo dục trẻ em sớm nhất và chi tiết nhất còn lại từ thời cổ đại.
Quintilian là ai
Marcus Fabius Quintilianus sinh ở Calagurris, xứ Hispania (nay thuộc vùng La Rioja, Tây Ban Nha). Ông học ở Rome, làm luật sư, rồi trở thành thầy dạy hùng biện nổi tiếng nhất thành. Dưới thời hoàng đế Vespasian, ông là một trong những người đầu tiên được nhận lương từ ngân khố nhà nước để dạy tu từ học — có thể coi là "giáo sư công" sớm nhất của La Mã.
Sau khoảng hai mươi năm dạy học, ông nghỉ và viết Institutio oratoria, hoàn thành khoảng năm 95 SCN. Đời riêng ông nhiều mất mát: vợ trẻ mất sớm, rồi lần lượt hai con trai. Lời mở đầu quyển VI là một đoạn tang thương hiếm thấy trong sách giáo khoa cổ.
Bản đầy đủ của sách từng bị lưu lạc. Năm 1416, học giả Poggio Bracciolini tìm thấy một bản chép hoàn chỉnh ở tu viện St. Gallen (Thuỵ Sĩ), và từ đó Quintilian thành một trong những tác giả được giới giáo dục thời Phục Hưng đọc nhiều nhất.
"Người tốt giỏi nói": một định nghĩa có điều kiện đạo đức
Quyển XII mở đầu bằng định nghĩa nhà hùng biện: vir bonus dicendi peritus — người tốt, giỏi nói. Quintilian ghi rõ ông lấy câu này từ Cato Già. Điều đáng chú ý là ông đặt "tốt" trước "giỏi nói", và lập luận rằng người xấu không thể là nhà hùng biện thật sự: đầu óc bận tính toán điều xấu thì không còn chỗ cho việc học rộng và suy nghĩ thấu đáo.
Đây là cách Quintilian trả lời nỗi lo có từ thời Plato: nếu tu từ học là công cụ, ai ngăn kẻ xấu dùng nó? Câu trả lời của ông là gắn chặt việc dạy nói với việc dạy làm người. Ta có thể thấy định nghĩa này quá lý tưởng — nhưng nó vẫn là chuẩn đạo đức mà nhiều huấn luyện viên tranh biện ngày nay tự đặt cho đội mình.
Giáo dục nhà hùng biện từ nhỏ
Quyển I và II bàn về trẻ em và tuổi mới lớn, với những lời khuyên ngạc nhiên vì tính hiện đại:
| Lời khuyên của Quintilian | Ý chính | Hôm nay hiểu thế nào |
|---|---|---|
| Người chăm trẻ phải nói đúng | Trẻ học tiếng từ người ở gần nhất; thói nói sai khó sửa về sau | Nói chuyện với trẻ bằng câu đủ ý, từ ngữ chuẩn, không "nói ngọng theo con" |
| Học sớm nhưng nhẹ nhàng | Đừng để trẻ ghét việc học trước khi biết yêu nó; khen và cho trẻ thấy vui khi học | Đọc truyện, hỏi đáp, kể lại — không ép, không chấm điểm |
| Phản đối đánh đòn | Đánh đòn là hạ nhục, chỉ hợp với nô lệ; trẻ cần được dạy chứ không cần bị doạ | Kỷ luật tích cực, giải thích lý do |
| Học ở trường có bạn tốt hơn học riêng ở nhà | Trẻ học được từ bạn, quen nói trước nhiều người | Giá trị của nhóm học, câu lạc bộ |
| Thầy giỏi phải hiểu từng trò | Mỗi trẻ một tính, có em cần thúc, có em cần kìm | Góp ý riêng cho từng em, không so sánh em này với em kia |
| Cần nghỉ ngơi | Trẻ cần thời gian chơi để đầu óc tươi tỉnh lại | Không xếp lịch học kín mít |
Các quyển sau đi vào chương trình cụ thể: bài tập viết tăng dần độ khó (kể lại truyện ngụ ngôn, kể sự việc, khen chê một nhân vật, bàn một vấn đề chung), đọc các nhà thơ và nhà sử, rồi tới tập nói trên các vụ việc giả định. Quyển X khuyên đọc nhiều, viết nhiều và bắt chước có chọn lọc; quyển XI bàn về ghi nhớ và trình bày; quyển XII nói về phẩm chất của người nói khi đã trưởng thành.
Viết nhiều, viết cẩn thận
Một ý Quintilian nhấn mạnh trong quyển X: viết là nền tảng của nói. Viết chậm và kỹ lúc đầu thì về sau sẽ nói nhanh và tốt; còn viết nhanh và ẩu từ đầu thì không bao giờ viết tốt được. Ông cũng khuyên đặt bài viết sang một bên một thời gian rồi đọc lại bằng con mắt mới — như đọc bài của người khác.
Ông cảnh báo kiểu bắt chước máy móc: bắt chước một người giỏi chỉ đưa ta tới gần người đó, không bao giờ vượt lên. Phải học cái lý do người ấy chọn cách nói, không chỉ chép cách nói.
Ba ví dụ đời thường theo tinh thần Quintilian
Ở nhà, giờ ăn tối: Con năm tuổi: "Hôm nay con vui." Mẹ: "Vui vì sao con? Kể mẹ nghe một chuyện thôi." Con: "Vì bạn Na cho con mượn bút." Mẹ: "Thế lúc bạn cho mượn, con nói gì với bạn?" — Không dạy hùng biện gì cả, chỉ là tập cho trẻ kể có đầu có đuôi, đúng như Quintilian khuyên: học sớm, nhẹ nhàng, qua chuyện thường ngày.
Ở câu lạc bộ tranh biện của trường: Huấn luyện viên: "Bạn Minh nói hay hơn em nhiều đấy." — Lời này đi ngược Quintilian: so sánh trẻ với nhau làm em này nản, em kia kiêu. Cách khác: "Em đã có lý lẽ rõ ràng. Lần này mình thử thêm một ví dụ cụ thể nhé."
Ở công ty: "Em cứ copy bài thuyết trình năm ngoái của anh Hùng, đổi số là được." — Quintilian sẽ nói: chép bài thì cùng lắm bằng anh Hùng năm ngoái. Hãy hỏi vì sao anh Hùng mở đầu bằng con số đó, rồi tự chọn con số của năm nay.
Cách làm: áp Quintilian vào việc dạy con hoặc dạy đội
- Nói chuyện đủ câu với trẻ: hỏi "vì sao", "rồi sao nữa", "nếu là con thì con làm gì". Không sửa lỗi gay gắt, chỉ nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên.
- Viết trước khi nói: với học sinh lớn, mỗi tuần viết một đoạn lập luận ngắn, để một ngày rồi tự sửa.
- Bài tập tăng dần: kể lại truyện → kể sự việc mình chứng kiến → khen hoặc chê một nhân vật có lý do → bàn một vấn đề chung → tập nói trên một kiến nghị.
- Góp ý từng người, không so sánh: nói em đã làm được gì, em thử gì tiếp theo. Không xếp thứ tự trong nhóm.
- Giữ chuẩn "người tốt": dạy đội không bóp méo ý đối thủ, không chế giễu, kể cả khi thắng được nhờ làm vậy.
Góc nhìn hôm nay
Quintilian là cầu nối giữa tu từ học và giáo dục học. Những gì ông viết về trẻ em — học sớm mà không ép, không đánh đòn, để ý tính từng trẻ — đi trước thời đại gần hai nghìn năm. Với người làm huấn luyện tranh biện, câu "người tốt giỏi nói" là lời nhắc rằng mục tiêu không phải tạo ra người thắng mọi cuộc cãi, mà tạo ra người nói có trách nhiệm.
Muốn đọc thêm: Institutio oratoria có bản dịch tiếng Anh đầy đủ; quyển I (về trẻ em), quyển X (đọc và viết) và quyển XII (người tốt giỏi nói) là ba quyển nên đọc trước. Lịch sử việc Poggio tìm lại sách cũng được kể trong nhiều sách phổ thông về thời Phục Hưng.
Bài tập
- Tình huống: Con bảy tuổi kể chuyện ở lớp rất lộn xộn. Bạn giúp con thế nào theo tinh thần Quintilian? Gợi ý: Hỏi từng bước: "Chuyện xảy ra ở đâu? Ai làm gì trước? Sau đó thì sao?" Rồi để con kể lại một lần nữa. Không chê "con kể lung tung".
- Tình huống: Một phụ huynh đề nghị câu lạc bộ tranh biện tiểu học "công bố bảng điểm cho các con thi đua". Bạn đáp thế nào? Gợi ý: Quintilian dặn hiểu từng trò, không để trẻ ghét việc học. Có thể đề nghị góp ý riêng cho từng em về điều em đã làm tốt và điều thử tiếp, không xếp hạng.
- Tình huống: Học sinh hỏi: "Người xấu mà nói giỏi thì sao, Quintilian có sai không?" Gợi ý một câu trả lời trung thực. Gợi ý: Thực tế người xấu vẫn có thể nói rất thuyết phục. Quintilian đang đặt ra một lý tưởng để hướng tới, và nhắc người học rằng giỏi nói mà không tử tế thì không phải đích của việc học.
- Tình huống: Bạn được giao viết bài phát biểu chào mừng. Áp lời khuyên "viết rồi để đó" thế nào khi chỉ còn hai ngày? Gợi ý: Viết bản nháp ngay hôm nay, sáng mai mới đọc lại, đọc to, gạch câu nào nói vấp.
- Tình huống: Một bạn trong đội bắt chước y hệt cách nói của một người tranh biện nổi tiếng trên mạng. Góp ý thế nào? Gợi ý: "Em thử xem vì sao người đó dừng lại ở chỗ ấy, nhấn vào chữ ấy. Hiểu lý do rồi em chọn cách hợp với giọng của em."
Câu hỏi thường gặp
Quintilian là ai?
Quintilian là thầy dạy hùng biện La Mã thế kỷ 1 SCN, sinh ở Calagurris thuộc Hispania. Ông là tác giả Institutio oratoria, bộ sách mười hai quyển về đào tạo nhà hùng biện từ thuở nhỏ tới khi trưởng thành.
"Người tốt giỏi nói" nghĩa là gì?
Đó là định nghĩa nhà hùng biện mà Quintilian mượn từ Cato Già: vir bonus dicendi peritus. Ông cho rằng giỏi nói phải đi cùng phẩm chất đạo đức, và người xấu không thể là nhà hùng biện thật sự.
Quintilian nói gì về giáo dục trẻ em?
Ông khuyên cho trẻ học sớm nhưng nhẹ nhàng, chọn người chăm trẻ nói đúng, không đánh đòn, cho trẻ học cùng bạn, và để ý tính cách từng em. Nhiều ý trong số đó vẫn được nhắc trong giáo dục ngày nay.
Institutio oratoria được tìm lại như thế nào?
Bản đầy đủ của sách từng thất lạc ở châu Âu. Năm 1416, học giả Poggio Bracciolini tìm thấy một bản chép hoàn chỉnh ở tu viện St. Gallen, giúp sách lan rộng trong thời Phục Hưng.
Quintilian khác Cicero thế nào?
Cicero chủ yếu là nhà hùng biện thực hành và chính khách, viết lý thuyết bên cạnh sự nghiệp. Quintilian là nhà giáo chuyên nghiệp, viết một chương trình đào tạo hoàn chỉnh và rất ngưỡng mộ Cicero, coi ông là mẫu mực.
