Plato chê tu từ học vì cho rằng nó tạo ra niềm tin mà không tạo ra hiểu biết: người nói giỏi có thể làm đám đông tin điều mình không hề biết. Trong đối thoại Gorgias, ông gọi tu từ học kiểu thường thấy là một thứ "nịnh bợ", giống nghề nấu món ngon đội lốt y học. Nhưng trong Phaedrus, viết sau đó, ông phác ra một thứ tu từ học "thật" — nói dựa trên sự hiểu biết và trên hiểu người nghe. Hai đối thoại này là cuộc tranh luận nền móng nhất về đạo đức của việc thuyết phục.
Bối cảnh: Plato, Socrates và các thầy dạy nói
Plato (khoảng 427–347 TCN) là học trò của Socrates. Năm 399 TCN, Socrates bị một bồi thẩm đoàn Athens kết án tử hình sau một phiên toà mà lời buộc tội được trình bày khéo hơn lời bào chữa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ký ức này đã nhuộm màu cách Plato nhìn những người dạy nói: ở Athens, toà án và hội nghị dễ nghiêng theo người nói hay, không theo người nói đúng.
Plato viết bằng hình thức đối thoại, Socrates thường là nhân vật chính. Vì thế cần nhớ: "Socrates" trong sách là Socrates qua ngòi bút Plato. Cuộc đấu khẩu với biện sĩ được bàn ở các tài liệu về bút chiến lịch sử; bài này chỉ đi vào lập luận Plato đưa ra về bản chất của tu từ học.
Đối thoại Gorgias: tu từ học là "nịnh bợ"
Đối thoại Gorgias (thường được xếp vào khoảng thập niên 380 TCN) có ba người lần lượt đấu với Socrates: chính Gorgias, học trò trẻ Polus, và Callicles — một người trẻ đầy tham vọng chính trị.
Niềm tin khác hiểu biết
Socrates hỏi Gorgias: tu từ học tạo ra cái gì? Gorgias nhận rằng nó tạo ra sự thuyết phục ở toà và hội nghị về chuyện đúng–sai. Socrates tách hai loại thuyết phục: loại sinh ra niềm tin và loại sinh ra hiểu biết. Thầy dạy toán thuyết phục học trò bằng cách làm học trò hiểu. Người nói trước đám đông, trong vài phút, chỉ có thể làm người nghe tin. Gorgias khoe rằng ông từng thuyết phục được bệnh nhân chịu uống thuốc, chịu mổ, trong khi anh trai ông là thầy thuốc thì không làm được. Socrates chộp ngay chỗ này: vậy trước đám đông không biết gì, người không biết lại thuyết phục giỏi hơn người biết.
Phép so sánh nấu ăn và y học
Với Polus, Socrates đưa ra phép so sánh nổi tiếng. Có những nghề thật sự chăm cho cơ thể: thể dục giữ sức khoẻ, y học chữa bệnh. Và có những thứ "đội lốt" chúng, chỉ nhắm cái dễ chịu trước mắt: nghề trang điểm đội lốt thể dục, nghề nấu món ngon đội lốt y học. Ở phần tâm hồn cũng vậy: tu từ học kiểu thường thấy đội lốt công lý, giống như nấu ăn đội lốt y học. Cả nhóm này ông gọi là kolakeia — nịnh bợ — và nói chúng không phải một nghề có hiểu biết thật sự, mà chỉ là một "ngón quen tay".
Hình ảnh ông dùng rất dễ nhớ: nếu để thầy thuốc và đầu bếp tranh luận trước một đám trẻ con xem ai biết món nào tốt cho sức khoẻ, đầu bếp sẽ thắng.
Callicles và câu hỏi "sống thế nào"
Phần cuối, Callicles cho rằng kẻ mạnh nên được hơn kẻ yếu, và luật lệ chỉ là thứ kẻ yếu bày ra để trói kẻ mạnh. Cuộc đối thoại từ chuyện học nói chuyển thành chuyện nên sống thế nào. Với Plato, hai câu hỏi ấy gắn liền: học nói để làm gì quyết định học nói là tốt hay xấu.
Đối thoại Phaedrus: một tu từ học "thật"
Trong Phaedrus, Plato dịu giọng hơn. Socrates và chàng trai Phaedrus ngồi bên bờ suối ngoài tường thành Athens, đọc một bài diễn từ của Lysias rồi thi nhau viết bài khác. Từ đó, Socrates rút ra điều kiện cho một tu từ học đúng nghĩa:
- Phải biết sự thật về điều mình nói. Muốn đánh lừa người khác một cách khéo cũng phải biết sự thật trước, để biết lệch đi bao nhiêu.
- Phải định nghĩa và chia tách vấn đề: nói rõ đang bàn về cái gì, rồi chia nó thành các phần tự nhiên.
- Phải hiểu các loại tâm hồn của người nghe và chọn lời hợp với từng loại. Plato gọi tu từ học đúng là một kiểu "dẫn dắt tâm hồn".
- Bài nói phải có hình hài như một cơ thể sống, có đầu, có thân, có chân, các phần ăn khớp với nhau — không phải những đoạn xếp cạnh nhau theo thứ tự tuỳ ý.
Phaedrus cũng có đoạn nổi tiếng chê chữ viết (chuyện thần Theuth dâng chữ viết cho vua Thamus): chữ viết không trả lời được khi bị hỏi lại, và làm người ta tưởng mình biết khi mới chỉ đọc. Một bài nói thuộc lòng mà không hiểu cũng vậy.
Bảng so sánh hai đối thoại
| Câu hỏi | Gorgias | Phaedrus |
|---|---|---|
| Tu từ học là gì? | Một "ngón quen tay" nịnh bợ, đội lốt công lý | Có thể thành một nghề thật nếu dựa trên hiểu biết |
| Hình ảnh chính | Đầu bếp đội lốt thầy thuốc | Bài nói như một cơ thể sống |
| Điều kiện để nói tốt | Phải phục vụ điều tốt, không phải điều dễ chịu | Biết sự thật, biết chia vấn đề, hiểu người nghe |
| Giọng điệu | Đối đầu gay gắt | Nhẹ nhàng, gợi mở |
| Bài học cho người tranh biện | Thuyết phục được chưa chắc đã đúng | Định nghĩa rõ và bố cục chặt là phần của sự trung thực |
Ba ví dụ đời thường: "đầu bếp" và "thầy thuốc"
Bình luận Facebook về một loại thực phẩm chức năng: "Uống vào thấy người nhẹ hẳn, da đẹp, ngủ ngon, cả nhà mình ai cũng mê!" so với lời bác sĩ: "Chưa có nghiên cứu đủ lớn cho thấy sản phẩm này có tác dụng đó." — Lời thứ nhất là "đầu bếp": dễ chịu, gần gũi, đánh vào cảm giác. Lời thứ hai là "thầy thuốc": khô, nhưng dựa trên hiểu biết. Trước đám đông vội vàng, lời thứ nhất thường thắng.
Họp phụ huynh: Một phụ huynh nói rất hùng hồn: "Học thêm buổi tối là phải, trẻ con bây giờ không học thì sau này thua thiệt!" Cả phòng gật gù. Một cô giáo nhỏ nhẹ: "Mình thử nhìn lịch ngủ của các con đã, nhiều em đang ngủ chưa tới bảy tiếng." — Câu hỏi của Plato: ai đang tạo niềm tin, ai đang tạo hiểu biết?
Cuộc họp bán hàng: "Đừng nói với khách về bảo hành dài dòng, cứ nói 'yên tâm, bên em lo hết'." — Đây đúng là thứ Plato gọi là nhắm cái dễ chịu trước mắt, bỏ qua điều khách thật sự cần biết.
Cách làm: tự kiểm bài nói theo Plato
Trước khi trình bày điều gì để thuyết phục, hãy qua bốn câu hỏi rút từ hai đối thoại:
- Mình có biết điều mình đang nói không, hay chỉ biết cách nói nó? Nếu bị hỏi vặn ba lần "vì sao", mình còn trả lời được không?
- Mình đã định nghĩa điều đang bàn chưa? "Học thêm" là học ở trung tâm, ở nhà cô, hay tự học buổi tối?
- Người nghe của mình là ai? Phụ huynh lo điểm số, học sinh lo bạn bè, giáo viên lo chương trình — mỗi nhóm cần cách nói khác, nhưng sự thật phải giống nhau.
- Bài nói có "cơ thể" không? Mở ra điều gì, thân bài chứng minh điều đó, kết luận quay về điều đó.
Khi nghe người khác thuyết phục, câu mẫu kiểu Socrates: "Anh nói rất thuyết phục. Cho em hỏi: nếu có người hiểu nghề ngồi đây, họ có đồng ý với anh không?"
Góc nhìn hôm nay
Lời chê của Plato chưa bao giờ cũ. Mỗi khi một video ngắn tự tin lấn át một chuyên gia nói chậm và nhiều chữ "có thể", ta đang thấy lại cảnh đầu bếp thắng thầy thuốc trước đám trẻ. Nhưng Phaedrus cho ta lối ra: không bỏ việc học nói, mà gắn việc học nói với việc học hiểu. Đây cũng là tinh thần của nhiều giải tranh biện học đường, nơi giám khảo được dặn không chấm theo độ hùng hồn.
Muốn đọc thêm: hai đối thoại Gorgias và Phaedrus có nhiều bản dịch tiếng Anh tốt; bản tiếng Việt thì nên tìm ở các tuyển tập đối thoại Plato đã xuất bản. Đọc Gorgias trước, rồi Phaedrus, để thấy Plato tự điều chỉnh mình.
Bài tập
- Tình huống: Quảng cáo: "Kem dưỡng X — chín mươi phần trăm người dùng cảm thấy da mềm hơn." Đây là lời "đầu bếp" hay "thầy thuốc"? Gợi ý: Nghiêng về "đầu bếp": đo cảm giác, không đo tác dụng, không nói mẫu là bao nhiêu người. Câu hỏi nên đặt: ai đo, đo thế nào, so với cái gì.
- Tình huống: Bạn được giao nói hai phút trước lớp về "Nên bỏ bài tập về nhà ở tiểu học". Viết ra câu định nghĩa đầu tiên theo yêu cầu của Phaedrus. Gorgias gợi ý gì về cách bạn chọn lý lẽ? Gợi ý: "Bài tập về nhà ở đây là bài giao bắt buộc phải nộp, không tính việc đọc sách tự do." Theo Gorgias: chọn lý lẽ vì nó đúng, không vì nó làm khán giả vỗ tay.
- Tình huống: Một đồng nghiệp nói: "Khách đâu cần hiểu, khách chỉ cần tin." Đáp lại bằng một câu theo tinh thần Plato. Gợi ý: "Khách tin mà không hiểu thì gặp người nói hay hơn là họ đi. Khách hiểu thì họ ở lại."
- Tình huống: Đọc lại một bài thuyết trình cũ của bạn. Dấu hiệu nào cho thấy nó thiếu "cơ thể"? Gợi ý: Các phần có thể đổi thứ tự mà không ai nhận ra; kết luận nói một điều mà phần mở không hề hứa hẹn; có slide đứng một mình không nối với gì.
- Tình huống: Có người bảo: "Plato ghét tu từ học, vậy học tranh biện là sai." Bạn đáp thế nào? Gợi ý: Plato ghét thứ tu từ học tách khỏi hiểu biết. Trong Phaedrus, ông còn mô tả một tu từ học đáng học. Tranh biện tốt chính là cố đi theo hướng đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Plato phê phán tu từ học?
Plato cho rằng tu từ học kiểu thường thấy tạo ra niềm tin chứ không tạo ra hiểu biết, nên người không biết vẫn có thể thuyết phục đám đông. Trong Gorgias, ông xếp nó vào loại "nịnh bợ", nhắm cái dễ chịu thay vì cái tốt.
Đối thoại Gorgias nói về điều gì?
Đó là cuộc đối thoại giữa Socrates với Gorgias, Polus và Callicles về bản chất và giá trị của tu từ học, rồi mở rộng thành câu hỏi nên sống thế nào. Đoạn nổi tiếng nhất là phép so sánh tu từ học với nghề nấu ăn đội lốt y học.
Phaedrus khác Gorgias ở chỗ nào?
Phaedrus nhẹ nhàng hơn và phác ra một tu từ học đúng nghĩa: biết sự thật, định nghĩa và chia vấn đề, hiểu người nghe, bố cục bài nói như một cơ thể sống. Gorgias chủ yếu phê phán.
Plato có hoàn toàn chống lại việc học nói không?
Không. Ông chống việc học nói tách khỏi hiểu biết và đạo đức. Chính Aristotle, học trò của ông, về sau viết bộ sách tu từ học có hệ thống đầu tiên còn lại.
Phép so sánh nấu ăn và y học có ý nghĩa gì?
Thầy thuốc biết điều gì tốt cho cơ thể, còn đầu bếp chỉ biết điều gì ngon miệng. Trước người không hiểu, đầu bếp dễ thắng. Plato dùng hình ảnh này để nói rằng thuyết phục được đám đông không chứng minh mình đúng.
