Phái biện sĩ (sophist) là những thầy dạy lưu động ở Hy Lạp thế kỷ 5 TCN, nhận tiền để dạy người trẻ cách nói trước hội đồng, trước toà và cách lập luận cho cả hai phía của một vấn đề. Hai gương mặt lớn nhất là Protagoras người Abdera và Gorgias người Leontini. Chữ "nguỵ biện" mang nghĩa xấu ngày nay phần lớn đến từ cách Plato vẽ chân dung họ — còn bản thân họ để lại những kỹ thuật mà người học tranh biện vẫn luyện hằng tuần.
Biện sĩ là ai và vì sao Athens cần họ
Chữ sophistēs ban đầu chỉ đơn giản là "người thông thái", "người có nghề". Đến giữa thế kỷ 5 TCN, nó dần dùng để chỉ một nhóm người cụ thể: thầy giáo đi từ thành này sang thành khác, mở lớp cho con nhà khá giả, dạy những thứ cần cho đời sống công dân — nói trước hội nghị, cãi trước toà, hiểu về luật, đạo đức, ngôn ngữ.
Athens lúc ấy là nền dân chủ trực tiếp. Công dân nam tự đứng lên phát biểu ở hội nghị nhân dân, tự bào chữa khi bị kiện, và bồi thẩm đoàn có thể lên tới vài trăm người. Không có trường đại học, không có nghề luật sư theo nghĩa hiện đại. Ai muốn có tiếng nói thì phải tự học nói. Biện sĩ lấp đúng chỗ trống đó.
Họ thu học phí, có khi rất cao. Chính việc "bán sự khôn ngoan lấy tiền" làm giới quý tộc cũ khó chịu, và về sau Plato, Xenophon đều chê điểm này.
Protagoras: con người là thước đo và hai lý lẽ cho mọi việc
Protagoras (khoảng 490–420 TCN) quê ở Abdera, miền bắc Hy Lạp, được coi là người đầu tiên tự nhận mình là biện sĩ và lấy tiền dạy học. Ông có quan hệ với giới lãnh đạo Athens thời Pericles. Tác phẩm của ông mất gần hết, chỉ còn vài câu được người sau chép lại.
"Con người là thước đo của vạn vật"
Câu nổi tiếng nhất được Plato chép trong đối thoại Theaetetus: con người là thước đo của vạn vật, của những gì có rằng chúng có, của những gì không có rằng chúng không có. Cách hiểu phổ biến: cùng một cơn gió, người này thấy lạnh, người kia thấy mát — và cả hai đều "đúng" theo cảm nhận của mình. Đây là gốc của nhiều cuộc tranh luận về tính tương đối của nhận thức.
Hai lý lẽ trái ngược cho mọi vấn đề
Theo Diogenes Laertius, Protagoras là người đầu tiên nói rằng về mọi vấn đề đều có hai lý lẽ đối lập nhau. Lớp học của ông vì thế luyện nói cho cả hai phe. Đây chính là tinh thần của tranh biện hiện đại: bốc thăm phe, nói cho phe mình chưa chắc đã tin.
"Làm cho lý lẽ yếu thành mạnh"
Protagoras cũng gắn với lời hứa dạy học trò "làm cho lý lẽ yếu hơn trở thành mạnh hơn". Aristotle nhắc tới chuyện này, và vở hài kịch Những đám mây của Aristophanes giễu chính tinh thần đó. Người phê phán hiểu là "biến sai thành đúng". Người bênh vực hiểu là "giúp phe đang yếu thế được trình bày cho công bằng" — điều mà bất kỳ luật sư bào chữa nào cũng làm.
Gorgias: lời nói là một ông chúa quyền năng
Gorgias (khoảng 483–375 TCN, tương truyền sống rất thọ) quê ở Leontini, Sicily. Năm 427 TCN, ông sang Athens làm sứ giả xin viện trợ cho thành mình, và lối nói đầy nhạc điệu của ông làm người Athens mê mẩn. Truyền thống cho rằng ông từng học Tisias — người gắn với buổi đầu tu từ học ở Sicily.
Bài "Ca ngợi Helen"
Tác phẩm còn lại đầy đủ nổi tiếng nhất của ông là Ca ngợi Helen (Encomium of Helen). Helen thành Sparta bị cả Hy Lạp đổ lỗi gây ra cuộc chiến thành Troy. Gorgias nhận bênh một người mà ai cũng kết tội, và chia lý do Helen bỏ đi thành bốn khả năng: do ý thần linh và số phận; do bị bắt đi bằng sức mạnh; do bị lời nói thuyết phục; do tình yêu. Với mỗi khả năng, ông lập luận rằng Helen không đáng bị trách.
Đoạn được nhắc nhiều nhất là phần về lời nói: ông gọi lời nói là "một ông chúa quyền năng", thân hình nhỏ bé vô hình mà làm được việc thần thánh — dập nỗi sợ, xoá nỗi buồn, gợi niềm vui, khơi lòng thương. Ông so sức mạnh của lời với tác dụng của thuốc lên cơ thể. Cuối bài, Gorgias tự gọi bài nói của mình là một thứ để giải trí — một cách tự mỉa rất tinh.
Kỹ thuật chia trường hợp
Cái người học tranh biện mang về được từ Ca ngợi Helen là kỹ thuật chia hết các khả năng rồi xử từng khả năng. "Dù là A, B, C hay D thì kết luận vẫn vậy." Đây là một dạng phản bác rất mạnh, miễn là danh sách khả năng thật sự đầy đủ.
Những biện sĩ khác và văn bản "Lý lẽ hai mặt"
| Nhân vật / văn bản | Nổi tiếng vì | Kỹ thuật còn dùng hôm nay |
|---|---|---|
| Protagoras | "Con người là thước đo", hai lý lẽ cho mọi việc | Luyện nói cả hai phe |
| Gorgias | Ca ngợi Helen, lối văn nhịp nhàng, đối xứng | Chia trường hợp; câu đối xứng dễ nhớ |
| Prodicus | Phân biệt chính xác các từ gần nghĩa | Định nghĩa từ khoá của kiến nghị |
| Hippias | Kiến thức bách khoa, luyện trí nhớ | Vốn kiến thức nền |
| Dissoi Logoi (khuyết danh, khoảng 400 TCN) | Đặt cạnh nhau hai lý lẽ cho các cặp: tốt–xấu, đúng–sai, đẹp–xấu | Bài tập viết hai phe |
Prodicus đáng nhắc riêng: ông nổi tiếng vì bắt học trò phân biệt những từ tưởng như cùng nghĩa — "tranh luận" khác "cãi nhau", "vui" khác "khoái". Đây là tổ tiên của thói quen soi từng chữ trong kiến nghị trước mỗi vòng đấu.
Vì sao "biện sĩ" thành từ xấu
Hầu hết hình ảnh biện sĩ đến tay ta qua Plato — người coi họ là đối thủ của thầy mình, Socrates. Trong các đối thoại, biện sĩ thường kiêu ngạo, ham tiền, dạy cách thắng chứ không dạy điều đúng. Aristotle sau đó viết hẳn một sách về những lập luận "trông như bác bỏ mà không phải bác bỏ", và gọi đó là lối của biện sĩ. Từ đây, "sophistry" trong tiếng Anh mang nghĩa lý lẽ xảo trá.
Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng bức tranh này bất công. Biện sĩ là những nhà giáo dục đầu tiên dạy kỹ năng công dân cho người ngoài giới quý tộc, là người đầu tiên nghiêm túc nghiên cứu ngữ pháp, nghĩa của từ, cấu trúc lập luận. Cách công bằng là đọc họ như một nhóm đa dạng: có người sâu sắc, có người chỉ bán mẹo. (Phép đối thoại của Socrates và cuộc đối đầu với biện sĩ được bàn kỹ ở các tài liệu về bút chiến lịch sử; ở đây ta chỉ giữ phần kỹ thuật.)
Ba ví dụ đời thường mang dấu vết biện sĩ
Trong bữa cơm gia đình: Con hỏi: "Sao bố mẹ bảo ăn rau tốt mà ông nội không ăn rau vẫn sống tới chín mươi?" Bố đáp: "Ừ, mỗi người một thể trạng." — Đây là "con người là thước đo" áp sai chỗ: một trường hợp không đảo được kết luận chung về sức khoẻ.
Ở lớp học thêm tranh biện: Cô giáo nói: "Tuần này em bốc phe ủng hộ 'Nên bỏ bài tập về nhà ở tiểu học', tuần sau em nói phe phản đối." Học sinh: "Nhưng em đâu có tin bỏ bài tập là đúng?" — Đúng tinh thần Protagoras: luyện thấy lý lẽ của cả hai phía.
Trong cuộc họp dự án: "Dù dự án trễ vì nhà cung cấp, vì thiếu người, hay vì yêu cầu đổi giữa chừng, thì cách xử lý vẫn là thêm hai tuần và cắt bớt tính năng phụ." — Kỹ thuật chia trường hợp kiểu Ca ngợi Helen, dùng đúng chỗ.
Cách làm: luyện kỹ thuật biện sĩ cho lương thiện
- Viết hai phe trước khi chọn một: lấy một kiến nghị đời thường, viết ba lý lẽ cho mỗi phía. Nếu bạn không viết nổi phía bên kia, bạn chưa hiểu vấn đề.
- Chia trường hợp có kiểm tra: khi dùng "dù A, B hay C", tự hỏi "còn D nào không?" Đối thủ giỏi sẽ tìm đúng khả năng bạn bỏ sót.
- Định nghĩa như Prodicus: với mỗi kiến nghị, gạch chân từ khoá và viết ra ít nhất hai cách hiểu.
- Nói rõ mình đang làm gì: "Mình sẽ nói cho phía này để cả nhóm thấy hết các lý lẽ, chưa phải ý kiến riêng của mình." Câu này giữ cho kỹ thuật biện sĩ không biến thành lừa người.
Góc nhìn hôm nay
Mỗi trận tranh biện bốc phe là một lớp học của Protagoras. Cái giá trị nhất ông để lại không phải mẹo thắng, mà thói quen nhìn một vấn đề từ hai phía trước khi kết luận. Còn mối lo của Plato — nói giỏi có thể che điều sai — vẫn nguyên giá trị, và là lý do giám khảo tranh biện được dặn chấm theo chất lượng lý lẽ chứ không theo độ trơn tru.
Muốn đọc thêm: đối thoại Protagoras và Gorgias của Plato (đọc với ý thức đây là lời của đối thủ), bản dịch Ca ngợi Helen của Gorgias (rất ngắn, đọc một buổi tối là xong), và các bộ sưu tập mảnh văn bản biện sĩ bằng tiếng Anh.
Bài tập
- Tình huống: Viết hai câu, mỗi câu một phe, cho kiến nghị "Trường học nên cấm điện thoại trong giờ ra chơi". Gợi ý: Thuận: "Giờ ra chơi là lúc duy nhất trẻ chạy nhảy và nói chuyện mặt đối mặt." Nghịch: "Nhiều em cần điện thoại để liên lạc với gia đình, và cấm hẳn thì không dạy được cách tự quản."
- Tình huống: Một người nói: "Dù khách chê vì giá, vì chất lượng hay vì thái độ nhân viên, thì doanh số vẫn giảm là do thị trường." Kỹ thuật chia trường hợp ở đây có vấn đề gì? Gợi ý: Kết luận không đi ra từ các trường hợp: nếu khách chê thái độ nhân viên thì nguyên nhân nằm trong quán, không phải thị trường. Chia trường hợp chỉ mạnh khi mọi nhánh đều dẫn về cùng kết luận.
- Tình huống: Phân biệt kiểu Prodicus hai từ "phê bình" và "chỉ trích" trong câu "Phụ huynh chỉ trích nhà trường". Gợi ý: "Phê bình" có thể khen lẫn chê, có lý lẽ; "chỉ trích" nghiêng hẳn về chê. Chọn chữ nào đã ngầm định cách người đọc nhìn phụ huynh.
- Tình huống: Bạn mình nói: "Mỗi người một sự thật, nên ai đúng ai sai cũng được." Bạn đáp thế nào mà không giảng triết? Gợi ý: "Cảm nhận lạnh hay mát thì mỗi người một kiểu thật. Nhưng hôm nay mưa hay không thì nhìn ra cửa là biết. Mình đang cãi loại nào?"
- Tình huống: Viết một đoạn ba câu bênh một nhân vật bị cả lớp chê trong truyện đã học, theo lối Ca ngợi Helen. Gợi ý: Liệt kê các lý do nhân vật hành động (hoàn cảnh ép, bị người khác dẫn dắt, thiếu thông tin), rồi lần lượt cho thấy mỗi lý do làm nhẹ bớt lời trách.
Câu hỏi thường gặp
Phái biện sĩ là gì?
Biện sĩ là các thầy dạy lưu động ở Hy Lạp thế kỷ 5 TCN, thu học phí để dạy nói trước công chúng, lập luận và kiến thức cho đời sống công dân. Tiêu biểu là Protagoras, Gorgias, Prodicus, Hippias.
"Con người là thước đo của vạn vật" là câu của ai?
Đó là câu của Protagoras, được Plato chép lại trong đối thoại Theaetetus. Câu này thường được hiểu là nhận thức phụ thuộc vào người nhận thức.
Ca ngợi Helen của Gorgias nói gì?
Gorgias bênh Helen thành Sparta bằng cách xét bốn lý do khiến nàng bỏ đi: ý thần linh, sức mạnh, lời nói thuyết phục và tình yêu, rồi lập luận rằng trường hợp nào nàng cũng không đáng trách. Bài nổi tiếng với đoạn ca ngợi sức mạnh của lời nói.
Biện sĩ khác Socrates thế nào?
Biện sĩ thu tiền và dạy kỹ năng nói thuyết phục; Socrates không thu tiền và hỏi vặn để tìm định nghĩa đúng. Phần lớn hiểu biết của ta về sự khác biệt này đến từ Plato, học trò Socrates, nên cần đọc với chút dè dặt.
Vì sao chữ sophist lại mang nghĩa xấu?
Chủ yếu vì Plato và Aristotle mô tả biện sĩ như người dạy cách thắng thay vì tìm điều đúng. Nhiều học giả hiện đại đánh giá lại họ công bằng hơn, coi họ là những nhà giáo dục công dân đầu tiên.
