Cá trích đỏ (red herring) là gì: nhận ra khi cuộc tranh luận bị kéo lệch

Cá trích đỏ (red herring) là kiểu ngụy biện đưa vào cuộc tranh luận một chuyện nghe có dính líu nhưng thật ra không trả lời câu hỏi đang bàn, để mọi người rẽ sang chuyện đó và quên mất câu hỏi gốc. Dấu hiệu dễ nhận nhất: sau một câu trả lời, bạn thấy cả nhóm đang tranh cãi hăng say về một đề tài khác, còn điều cần quyết thì vẫn nằm nguyên chỗ cũ. Cách gỡ cũng đơn giản: gọi tên câu hỏi gốc, ghi nhận chuyện mới là chuyện riêng, rồi kéo cuộc nói chuyện trở về.

Cá trích đỏ hoạt động thế nào

Một cuộc tranh luận lành mạnh có một "đích": một câu hỏi cần trả lời hoặc một quyết định cần chốt. Cá trích đỏ không phản bác đích đó. Nó cũng không bóp méo ý người kia như ngụy biện người rơm. Nó chỉ thả xuống một mồi khác đủ hấp dẫn để người nghe đuổi theo. Chuyện được thả xuống thường có ba đặc điểm:

• Gần chủ đề về mặt từ ngữ — cùng nói về trường lớp, về tiền, về cùng một người — nên không ai thấy mình đã đổi đề.
• Dễ gây cảm xúc hơn câu hỏi gốc — chuyện bất công, chuyện xúc phạm, chuyện ai cũng có ý kiến.
• Không có câu trả lời nhanh — nên một khi đã sa vào là mất cả buổi.

Douglas Walton, người viết nhiều về lập luận phi hình thức, xếp kiểu lỗi này vào nhóm lỗi về tính liên quan: lý lẽ có thể đúng, có thể hay, nhưng không giúp trả lời câu hỏi đang đặt ra. Nói cách khác, người kia không hẳn sai — họ đang trả lời một câu khác.

Cái tên đến từ đâu

"Red herring" là cá trích ướp muối rồi hun khói tới khi thịt chuyển màu nâu đỏ, mùi rất nồng. Các nhà nghiên cứu từ nguyên thường lần nghĩa bóng của cụm từ về một bài báo năm 1807 của nhà báo Anh William Cobbett, trong đó ông kể chuyện hồi nhỏ kéo một con cá trích hun khói qua đồng để làm chó săn lạc dấu thỏ — một câu chuyện ông dùng để chê báo chí khiến công chúng chú ý nhầm chỗ. Còn lời đồn rằng thợ săn thật sự dùng cá trích để huấn luyện chó thì chưa có bằng chứng chắc chắn. Dù gốc gác thế nào, hình ảnh vẫn rất đúng: một mùi mạnh hơn che mất dấu vết đang lần theo.

Ba ví dụ đời thường

Họp phụ huynh về quỹ lớp

Một phụ huynh hỏi: "Khoản chi 1,2 triệu mua quà Trung thu, ban đại diện có hoá đơn không ạ?"

Trưởng ban trả lời: "Năm nay ban đại diện làm việc vất vả lắm, ai cũng bỏ thời gian riêng ra lo cho các cháu. Chị thử làm một năm xem có dễ không."

Câu hỏi là về hoá đơn. Câu trả lời là về sự vất vả. Có thể sự vất vả là thật, và đáng được cảm ơn. Nhưng nó không cho biết hoá đơn có hay không. Nếu buổi họp chuyển sang bàn ai vất vả hơn ai, câu hỏi về hoá đơn coi như bị chôn.

Cuộc họp công ty về chậm tiến độ

Trưởng phòng: "Dự án trễ ba tuần. Em giải thích giúp anh vì sao bản thiết kế chưa xong?"

Nhân viên: "Dạ, thật ra phòng mình đang thiếu người, từ đầu năm em đã đề xuất tuyển thêm mà chưa ai duyệt. Mà phòng kế toán còn được tăng lương nữa."

Thiếu người có thể là một nguyên nhân thật — khi đó nó không phải cá trích đỏ mà là câu trả lời. Phần cá trích đỏ là câu cuối: chuyện phòng khác tăng lương chẳng giải thích gì về bản thiết kế, nhưng nó đủ để cuộc họp rẽ sang chuyện công bằng lương thưởng.

Bữa cơm gia đình

Mẹ: "Tối qua con về lúc mười hai giờ, sao không nhắn mẹ một câu?"

Con: "Mẹ lúc nào cũng kiểm soát con. Bạn con đứa nào cũng được đi chơi thoải mái, chỉ có con là bị hỏi han suốt."

Câu hỏi là "sao không nhắn". Câu trả lời mở ra một đề tài lớn hơn nhiều — mức độ tự do của tuổi mới lớn. Đề tài đó đáng bàn, nhưng nếu bàn ngay lúc này, việc "lần sau về muộn thì nhắn một tin" sẽ không được thoả thuận.

Phân biệt cá trích đỏ với những thứ dễ nhầm

Khi nào không phải ngụy biện

Hô "cá trích đỏ!" là một phản xạ dễ dùng sai, nhất là trong tranh biện học đường, nơi người ta thích gọi tên lỗi. Hai trường hợp sau không phải cá trích đỏ:

1. Thông tin mới thay đổi được câu trả lời. Trong ví dụ cuộc họp, "phòng thiếu người" là một nguyên nhân có thể giải thích việc chậm tiến độ. Nó nghe như né, nhưng thật ra là trả lời. Phép thử: nếu điều đó đúng, kết luận về câu hỏi gốc có khác đi không? Nếu có, nó liên quan.
2. Câu hỏi gốc dựa trên một tiền đề cần xem lại. Nếu ai đó hỏi "vì sao lớp mình điểm kém nhất khối?" mà thật ra lớp không kém nhất, việc chỉ ra điều đó là đi đúng đích chứ không phải rẽ ngang.

Thêm một điều: chuyện được thả xuống có thể hoàn toàn đúng và quan trọng. Cá trích đỏ không có nghĩa là "chuyện vớ vẩn". Nó có nghĩa là "chuyện của lúc khác". Vì vậy cách đáp tốt nhất thường là ghi nhận chuyện đó, chứ không gạt bỏ nó.

Cách đáp lại

Nguyên tắc chung: ghi nhận – tách ra – kéo về. Không cần gọi tên ngụy biện, càng không cần nói "anh đang đánh lạc hướng".

Câu mẫu nói được ngay

• "Chuyện ban đại diện vất vả là thật, em rất cảm ơn. Còn câu em hỏi là về hoá đơn — mình có hoá đơn khoản 1,2 triệu đó không ạ?"
• "Chuyện thiếu người mình ghi lại, tuần sau họp riêng. Bây giờ mình chốt giúp anh: bản thiết kế cần thêm mấy ngày?"
• "Chuyện mẹ có kiểm soát con quá không, mình nói tối mai nhé. Còn tối qua thì mẹ chỉ cần một tin nhắn thôi. Lần sau con nhắn được không?"

Ba mẹo giữ đích

1. Nói câu hỏi gốc thành tiếng ngay từ đầu. "Hôm nay mình chỉ cần chốt một việc: …". Câu hỏi đã được nói ra thì khó bị chôn hơn.
2. Có "bãi đỗ". Trong cuộc họp, ghi các chuyện phát sinh vào một góc bảng hay một ghi chú riêng. Người thả chuyện mới thấy chuyện của mình được ghi lại nên dễ chịu dừng.
3. Hỏi lại bằng câu đóng. Khi câu trả lời cứ vòng vo, đổi sang câu hỏi có/không hoặc câu hỏi có con số: "Có hoá đơn hay không?", "Mấy ngày nữa?".

Cá trích đỏ trên sàn tranh biện

Trong một vòng đấu có kiến nghị, ví dụ "Trường học nên cấm điện thoại trong giờ ra chơi", cá trích đỏ thường xuất hiện ở dạng một luận điểm hấp dẫn nhưng không chạm vào điểm xung đột. Phe Phản đối có thể dành ba phút nói về việc mạng xã hội gây hại cho tâm lý tuổi teen — đúng, nhưng chẳng giúp gì phe mình, vì câu hỏi là có nên cấm trong giờ ra chơi không, chứ không phải điện thoại có hại không.

Giám khảo không trừ điểm vì "ngụy biện", nhưng sẽ hỏi: luận điểm này giúp đội trả lời câu hỏi xung đột nào? Nếu không có câu trả lời, phần nói đó gần như không được tính. Với người phản bác, cách xử lý gọn nhất là một câu: "Đối thủ dành ba phút chứng minh điều mà phe chúng tôi không hề phủ nhận. Câu hỏi vẫn là: cấm trong giờ ra chơi có giải quyết được gì không?"

Bài tập: tìm con cá trích

Đọc từng tình huống, xác định câu hỏi gốc, rồi xem câu trả lời có phải cá trích đỏ không.

1. Khách ở quán cà phê: "Ly trà sữa của tôi bị thiếu trân châu." Nhân viên: "Dạ, quán em dùng trân châu nấu mới mỗi ngày, không như nhiều chỗ khác dùng đồ để qua đêm."
2. Học sinh hỏi cô giáo: "Sao bài em làm đúng đáp số mà bị trừ một điểm ạ?" Cô: "Vì em không trình bày bước đổi đơn vị."
3. Trong nhóm Zalo khu phố, một người hỏi: "Ai đổ rác ra gốc cây đầu ngõ vậy?" Một người khác: "Công ty thu gom rác dạo này đến muộn lắm, mọi người có thấy không?"
4. Bình luận Facebook dưới bài về kiến nghị cấm xe máy vào phố đi bộ cuối tuần: "Thế còn bao nhiêu chuyện quan trọng hơn chưa giải quyết, bàn chuyện phố đi bộ làm gì?"

Đáp án gợi ý

1. Cá trích đỏ. Câu hỏi là ly này có thiếu trân châu không; chất lượng trân châu là chuyện khác. Đáp: "Trân châu ngon thì tốt quá, nhưng ly của tôi đang thiếu — bạn kiểm giúp được không?"
2. Không phải. Câu trả lời đi thẳng vào lý do trừ điểm. Có thể tranh luận tiếp về việc trừ điểm như vậy có hợp lý không, nhưng đó là cuộc tranh luận đúng đích.
3. Cá trích đỏ, dù chuyện thu gom muộn có thể là thật và có thể là một phần lý do người ta đổ bừa. Đáp: "Chuyện xe rác đến muộn mình phản ánh riêng. Còn gốc cây đầu ngõ thì mình thống nhất không để rác ở đó nhé."
4. Cá trích đỏ, kiểu "còn chuyện quan trọng hơn". Việc có chuyện khác quan trọng không nói gì về việc kiến nghị đang bàn đúng hay sai. Hơn nữa, nhiều chuyện có thể được bàn song song. Đáp: "Chuyện khác quan trọng thì mình bàn chỗ khác. Ở đây, bạn thấy cấm xe máy cuối tuần có lợi hay hại ở điểm nào?"

Góc nhìn hôm nay: luyện thói quen giữ đích

Cá trích đỏ ít khi là mưu tính. Phần lớn là phản xạ tự vệ: bị hỏi một câu khó chịu, người ta với lấy chuyện gần nhất để nói. Hiểu điều đó, ta đáp lại nhẹ nhàng hơn, và cũng thấy mình nhiều lần làm y như vậy.

Ba việc nhỏ có thể làm từ hôm nay: trước mỗi cuộc họp, viết câu hỏi chính lên đầu trang; khi tranh luận trong nhóm chat, đánh số các chuyện đang bàn; và khi chính mình bị hỏi một câu khó, tập trả lời thẳng câu đó trước rồi mới nói thêm. Muốn đọc kỹ hơn về các lỗi liên quan, sách Attacking Faulty Reasoning của T. Edward Damer có hẳn một chương về lỗi vi phạm tiêu chí liên quan, viết dễ hiểu và nhiều ví dụ.