Tu từ học của Aristotle là bộ sách có hệ thống đầu tiên còn lại về nghệ thuật thuyết phục, soạn ở Athens thế kỷ 4 TCN. Ba ý cốt lõi người học tranh biện cần nắm: enthymeme — lập luận rút gọn, bỏ ngầm một tiền đề mà người nghe tự điền; topoi — những "chỗ" quen thuộc để đi tìm lý lẽ; và ba thể loại diễn từ — nghị chính, pháp đình, biểu dương — mỗi loại nhắm một thời điểm và một câu hỏi khác nhau.
Aristotle định nghĩa tu từ học thế nào
Aristotle (384–322 TCN) học ở Học viện của Plato gần hai mươi năm, rồi mở trường riêng ở Lyceum. Tu từ học (Rhetoric) gồm ba quyển, nhiều khả năng là bài giảng được chỉnh sửa qua nhiều năm chứ không phải một cuốn viết liền một mạch.
Ông mở đầu bằng một câu gây chú ý: tu từ học là "đối tác" của phép biện chứng. Biện chứng là hỏi–đáp giữa những người được đào tạo; tu từ học là nói liền một mạch trước đám đông bình thường, không có thời gian đi qua từng bước dài. Ông định nghĩa tu từ học là khả năng nhìn ra, trong mỗi trường hợp, những phương tiện thuyết phục sẵn có.
Chữ "nhìn ra" rất quan trọng: với Aristotle, người học tu từ học trước hết là người thấy được điều gì làm một lý lẽ có sức nặng — kể cả khi đối thủ dùng nó. Khác với Plato, ông không coi tu từ học là thứ nịnh bợ; nó là một công cụ, tốt hay xấu tuỳ người dùng.
(Ba trụ thuyết phục nổi tiếng — uy tín người nói, cảm xúc người nghe, lý lẽ trong lời — cũng đến từ cuốn sách này, nhưng đã được bàn riêng ở các tài liệu về diễn văn; bài này đi vào ba ý ít người biết hơn.)
Ba thể loại diễn từ
Aristotle chia bài nói trước công chúng theo người nghe làm gì: phải quyết định chuyện tương lai, phải phán xét chuyện đã xảy ra, hay chỉ ngồi nghe khen chê.
| Thể loại | Thời điểm | Câu hỏi trung tâm | Nơi chốn thời cổ | Ví dụ hôm nay |
|---|---|---|---|---|
| Nghị chính (deliberative) | Tương lai | Có lợi hay có hại? Nên làm hay không? | Hội nghị nhân dân | Họp công ty quyết có mở chi nhánh; trận tranh biện về một kiến nghị |
| Pháp đình (forensic) | Quá khứ | Đúng hay sai? Có làm hay không làm? | Toà án | Họp kỷ luật; tranh cãi ai làm hỏng máy pha cà phê |
| Biểu dương (epideictic) | Hiện tại | Đáng khen hay đáng chê? | Lễ tang, lễ hội | Phát biểu đám cưới; lời tri ân thầy cô ngày 20/11 |
Cái lợi thực tế của cách chia này: rất nhiều cuộc cãi nhau đổ vỡ vì hai người đang nói hai thể loại khác nhau. Một người hỏi "lần sau làm gì" (nghị chính), người kia khăng khăng "lần này ai sai" (pháp đình).
Ví dụ trong bữa cơm: Mẹ: "Tháng sau mình cắt bớt tiền đi ăn ngoài nhé." Bố: "Thì tại tháng này em mua cái nồi chiên đắt quá chứ ai!" — Mẹ đang nói về tương lai, bố kéo về quá khứ. Câu gỡ: "Chuyện cái nồi tính sau, giờ mình bàn tháng sau đã."
Enthymeme: lập luận rút gọn
Aristotle gọi enthymeme là "tam đoạn luận của tu từ học". Hiểu đơn giản: đó là một lập luận mà một tiền đề được để ngầm, vì người nói tin rằng người nghe sẽ tự điền vào.
Ví dụ: "Cửa hàng này mở được hai mươi năm rồi, mua ở đây yên tâm." Phần nói ra: cửa hàng mở hai mươi năm. Kết luận: yên tâm. Phần để ngầm: cửa hàng nào trụ được lâu thì đáng tin. Người nghe tự gật đầu với phần ngầm ấy — và chính vì tự điền, họ thấy lập luận thuyết phục hơn.
Aristotle nêu hai lý do dùng lối rút gọn: người nghe đám đông không theo được chuỗi lý lẽ dài, và nói hết ra mọi bước thì nhàm. Ông cũng lưu ý enthymeme thường dựa trên điều "thường xảy ra" (lẽ thường) và trên dấu hiệu — không phải trên điều chắc chắn tuyệt đối. Bên cạnh enthymeme, ông nói tới ví dụ như một cách lập luận bằng trường hợp cụ thể, và châm ngôn như một phần của enthymeme.
Vì sao người tranh biện cần nhìn ra phần ngầm
Phần ngầm là chỗ dễ đánh nhất. Đối thủ không phải đánh vào điều đã nói, mà lôi điều để ngầm ra ánh sáng: "Bạn đang giả định rằng cửa hàng lâu năm thì đáng tin. Nhưng có cửa hàng lâu năm vì vị trí tốt, không vì hàng tốt."
Ví dụ ở nhóm Zalo lớp: "Cô giáo trẻ quá, chắc chưa dạy được lớp cuối cấp." Phần ngầm: tuổi quyết định năng lực dạy. Lôi nó ra là đủ để mọi người tự cân nhắc lại.
Ví dụ ở cuộc họp: "Đối thủ đã làm ứng dụng riêng, mình cũng phải làm." Phần ngầm: cái gì đối thủ làm thì mình cũng nên làm. Câu hỏi đáp lại: "Mình làm vì khách cần, hay vì đối thủ làm?"
Topoi: những "chỗ" để đi tìm lý lẽ
Topos (số nhiều: topoi) nghĩa đen là "nơi chốn". Aristotle dùng nó để chỉ những khuôn suy nghĩ quen thuộc mà người nói có thể "ghé vào" để tìm lý lẽ cho hầu như bất kỳ đề tài nào. Quyển II của Tu từ học liệt kê một danh sách dài các topoi như vậy. Một vài "chỗ" dễ dùng nhất:
- Từ cái trái ngược: nếu chiến tranh gây ra khổ đau thì hoà bình là cách chữa. Đời thường: "Nếu ồn ào làm trẻ khó tập trung thì một góc yên tĩnh sẽ giúp."
- Hơn và kém: nếu cái khó hơn đã làm được thì cái dễ hơn càng làm được. "Bé tự buộc được dây giày rồi thì tự xếp cặp sách được chứ."
- Từ định nghĩa: bắt đầu bằng việc nói rõ một chữ nghĩa là gì, rồi suy ra. "Nếu 'bài tập về nhà' là bài bắt buộc phải nộp, thì đọc sách tự do không tính."
- Từ hệ quả: xét điều sẽ xảy ra nếu làm. "Cấm điện thoại giờ ra chơi thì sân trường sẽ ra sao?"
- Từ điều đã được phán xét trước: dựa vào quyết định từng được chấp nhận trong trường hợp tương tự.
- Có thể và không thể; đã xảy ra và sẽ xảy ra: những câu hỏi chung mà thể loại nào cũng cần.
Topoi không phải câu trả lời, mà là danh sách câu hỏi để tự hỏi khi bí ý. Trong mười lăm phút chuẩn bị trước một vòng đấu, đi lần lượt qua các "chỗ" này là cách nhanh nhất để không bỏ sót hướng lập luận.
Cách làm: dùng Aristotle trong mười lăm phút chuẩn bị
- Xác định thể loại: kiến nghị này hỏi về tương lai (nên làm gì), quá khứ (ai đúng ai sai), hay giá trị (đáng khen hay chê)? Phần lớn kiến nghị tranh biện là nghị chính — vậy thước đo là lợi và hại.
- Viết lý lẽ dưới dạng enthymeme rồi lôi phần ngầm ra: mỗi luận điểm của phe mình, viết thêm một dòng "điều mình đang giả định là…". Nếu phần ngầm yếu, đối thủ sẽ thấy trước bạn.
- Đi qua năm topoi: trái ngược, hơn–kém, định nghĩa, hệ quả, tiền lệ. Mỗi "chỗ" thử viết một ý.
- Khi phản bác: câu mẫu "Lập luận của bạn đứng được nhờ một giả định chưa nói ra: … Giả định đó có đúng không?"
Góc nhìn hôm nay
Gần hai mươi ba thế kỷ sau, cách Aristotle nói về lập luận "để ngầm một tiền đề" vẫn là xương sống của các mô hình lập luận hiện đại — mô hình Toulmin chẳng hạn gọi phần ngầm đó là "lý lẽ bảo đảm" (warrant). Còn ba thể loại diễn từ là công cụ chẩn đoán tuyệt vời cho những cuộc họp bế tắc: hỏi một câu "mình đang bàn chuyện đã qua hay chuyện sắp tới?" thường đủ gỡ được nửa vấn đề.
Muốn đọc thêm: Tu từ học có nhiều bản dịch tiếng Anh, nên chọn bản có chú giải. Quyển I đọc để hiểu ba thể loại; quyển II, các chương về topoi, đọc để có kho câu hỏi tìm ý. Đọc kèm Topica nếu muốn đi sâu hơn về "chỗ tìm lý lẽ".
Bài tập
- Tình huống: "Thằng bé học trường chuyên, chắc không cần học thêm." Tìm phần để ngầm. Gợi ý: "Học trường chuyên thì đã đủ kiến thức và không cần hỗ trợ thêm." Có thể hỏi lại: "Ý mình là cháu đang theo kịp, hay chỉ vì cháu học trường chuyên?"
- Tình huống: Xếp vào thể loại: (a) lời phát biểu ở lễ tổng kết khen một lớp trực nhật chăm; (b) cuộc họp xem có nên đổi nhà cung cấp cơm trưa; (c) buổi làm rõ ai để quên chìa khoá phòng thí nghiệm. Gợi ý: (a) biểu dương, (b) nghị chính, (c) pháp đình.
- Tình huống: Dùng topos "hơn và kém" để viết một lý lẽ cho kiến nghị "Học sinh lớp 9 nên được tự chọn câu lạc bộ ngoại khoá". Gợi ý: "Các em đã được tin để tự chọn tổ hợp môn học, một quyết định lớn hơn nhiều; vậy chọn câu lạc bộ thì càng nên được tự quyết."
- Tình huống: Hai đồng nghiệp cãi nhau sau khi dự án trễ hạn. Một người hỏi "Lần sau mình chia việc thế nào?", người kia nói "Tại anh duyệt chậm." Bạn can bằng câu gì? Gợi ý: "Hai anh đang nói hai chuyện: một chuyện đã qua, một chuyện sắp tới. Mình chốt chuyện sắp tới trước, chuyện đã qua để buổi khác xem lại quy trình."
- Tình huống: Quảng cáo: "Được tin dùng tại hơn một nghìn bệnh viện." Phần ngầm là gì và nên hỏi gì? Gợi ý: Phần ngầm: bệnh viện dùng thì sản phẩm tốt cho người dùng ở nhà. Nên hỏi: "Dùng vào việc gì? Có giống nhu cầu của mình không?"
- Tình huống: Dùng topos "từ hệ quả" cho kiến nghị "Nên bỏ chấm điểm môn thể dục". Gợi ý: "Nếu bỏ chấm điểm, những em vận động chậm sẽ bớt ngại ra sân; nhưng cũng cần nghĩ xem lấy gì để giáo viên theo dõi sức khoẻ các em."
Câu hỏi thường gặp
Enthymeme là gì?
Enthymeme là lập luận rút gọn trong tu từ học, trong đó một tiền đề được để ngầm cho người nghe tự điền. Aristotle gọi nó là "tam đoạn luận của tu từ học". Nhìn ra phần ngầm là cách hiệu quả để đánh giá và phản bác lập luận.
Topoi trong tu từ học là gì?
Topoi là những "chỗ" hay khuôn suy nghĩ quen thuộc để tìm lý lẽ: từ cái trái ngược, hơn và kém, định nghĩa, hệ quả, tiền lệ… Aristotle liệt kê nhiều topoi trong quyển II của Tu từ học.
Ba thể loại diễn từ của Aristotle là gì?
Đó là nghị chính (bàn chuyện tương lai, lợi hay hại), pháp đình (xét chuyện quá khứ, đúng hay sai) và biểu dương (khen chê ở hiện tại). Mỗi loại có câu hỏi trung tâm và thước đo riêng.
Tu từ học của Aristotle khác Plato thế nào?
Plato nghi ngờ tu từ học vì nó có thể tạo niềm tin mà không tạo hiểu biết. Aristotle coi nó là một công cụ trung tính, đối tác của phép biện chứng, và hệ thống hoá nó thành một môn học.
Sách Tu từ học của Aristotle viết khi nào?
Sách được soạn ở Athens vào thế kỷ 4 TCN, nhiều khả năng từ các bài giảng được chỉnh sửa qua nhiều năm, nên khó chốt một năm cụ thể.
