Theo truyền thống cổ, tu từ học phương Tây ra đời ở Syracuse (đảo Sicily) vào thế kỷ 5 TCN, khi Corax và học trò Tisias soạn những bài hướng dẫn đầu tiên về cách nói trước toà. Món vũ khí chính họ để lại là lập luận "có khả năng xảy ra" (tiếng Hy Lạp: eikos) — dùng điều hợp lẽ thường để thuyết phục khi không có nhân chứng hay giấy tờ. Phần lớn chuyện về hai người là nửa sử nửa giai thoại, nhưng kỹ thuật họ gắn tên thì vẫn đang được dùng mỗi ngày.
Syracuse sau thời bạo chúa: vì sao người ta cần học nói
Đầu thế kỷ 5 TCN, Syracuse nằm dưới quyền các bạo chúa nhà Deinomenes. Họ tịch thu đất, dời dân, chia ruộng cho lính đánh thuê. Khoảng năm 466–465 TCN, bạo chúa cuối cùng là Thrasybulus bị lật đổ, thành phố lập chế độ dân chủ. Những người từng mất đất kéo nhau đi đòi lại.
Vấn đề là giấy tờ đã mất, nhân chứng đã chết hoặc đi xa, và toà án lúc đó không có luật sư. Mỗi người phải tự đứng lên nói trước một hội đồng đông người. Ai nói mạch lạc, ai biết sắp xếp sự việc cho dễ tin, người đó thắng. Học nói bỗng trở thành chuyện giữ được mảnh đất của nhà mình.
Câu chuyện "tu từ học sinh ra từ các vụ kiện đòi đất ở Sicily" được Cicero kể lại trong Brutus, và ông dẫn nguồn từ một bản tổng hợp các sách dạy nói của Aristotle nay đã thất lạc. Nghĩa là ngay từ thời La Mã, người ta đã kể chuyện này như một nguồn gốc được thừa nhận.
Corax và Tisias là ai — chỗ chắc và chỗ không chắc
Không có tác phẩm nào của Corax hay Tisias còn lại. Mọi điều ta biết về họ đều qua lời người sau: Plato, Aristotle, Cicero, các nhà chú giải thời muộn. Có thể chia như sau:
| Điều được kể | Mức độ tin cậy | Nguồn chính |
|---|---|---|
| Ở Sicily thế kỷ 5 TCN có người soạn sách dạy nói trước toà | Khá chắc, nhiều nguồn cổ thống nhất | Cicero dẫn Aristotle |
| Tisias dạy lập luận "có khả năng xảy ra" | Được Plato nhắc trong Phaedrus | Plato |
| Ví dụ người yếu bị kiện đánh người khoẻ gắn với Corax | Được Aristotle nhắc trong Tu từ học | Aristotle |
| Tisias là thầy của Gorgias | Truyền thống, chưa kiểm chứng được | Nguồn muộn |
| Vụ kiện học phí "con quạ xấu đẻ trứng quạ xấu" | Giai thoại | Các nhà chú giải thời muộn |
| Corax và Tisias là hai người khác nhau | Còn tranh cãi; vài học giả hiện đại cho là có thể chỉ một người, "Tisias biệt danh Quạ" | Tranh luận học thuật |
"Corax" trong tiếng Hy Lạp nghĩa là con quạ. Chính vì cái tên này mà về sau mới có giai thoại chơi chữ dưới đây.
Lập luận "có khả năng xảy ra" (eikos) hoạt động thế nào
Ví dụ nổi tiếng nhất là thế này. Một người nhỏ con bị kiện vì đánh một người to khoẻ. Không có ai chứng kiến. Người nhỏ con nói: "Một người yếu như tôi mà dám xông vào đánh người khoẻ như thế sao? Điều đó khó tin." Người to khoẻ, nếu bị kiện ngược, cũng có đường: "Tôi to khoẻ thế này, đánh ai thì mọi người nghi tôi đầu tiên. Tôi đâu có dại mà làm."
Điểm hay — và cũng là điểm đáng ngờ — là cùng một lối nghĩ phục vụ được cả hai phe. Aristotle nhắc ví dụ này trong Tu từ học và gọi đây là kiểu lập luận "trông như có lý" nhưng thật ra đánh tráo giữa "có khả năng nói chung" và "có khả năng trong trường hợp này". Plato thì mỉa mai Tisias trong Phaedrus: người dạy nói kiểu này coi cái "có vẻ đúng" quan trọng hơn cái đúng.
Lập luận eikos không phải ngụy biện tự thân. Toà án hiện đại vẫn xét động cơ, khả năng, thói quen của bị cáo. Nó chỉ thành vấn đề khi được dùng để thay thế bằng chứng có sẵn, hoặc khi người nghe quên rằng "khó xảy ra" không có nghĩa là "không xảy ra".
Ba ví dụ đời thường
Ở nhóm Zalo phụ huynh: "Con nhà tôi ngoan thế, lớp trưởng ba năm liền, làm sao có chuyện nó giấu điện thoại trong ngăn bàn được?" — Đây là eikos thuần tuý: dùng tính cách chung để phủ nhận một sự việc cụ thể. Câu đáp tốt: "Có thể chị nói đúng về tính cháu. Nhưng camera lớp có ghi lại không, mình xem rồi hãy kết luận."
Trong cuộc họp công ty: "Anh Tuấn làm kế toán mười năm chưa sai một đồng, chắc chắn không phải anh ấy nhập nhầm số." — Lời khen là thật, nhưng nhật ký sửa file mới là thứ trả lời câu hỏi.
Ở quán cà phê: "Quán này đông thế, chắc chắn không dùng cà phê pha trộn đâu, làm thế bị phát hiện ngay." — Lối nghĩ của người to khoẻ trong ví dụ cổ: "làm thì dễ bị nghi, nên chắc không làm." Có lý, nhưng chưa phải bằng chứng.
Giai thoại vụ kiện học phí: con quạ xấu, trứng quạ xấu
Giai thoại kể rằng Tisias học Corax nhưng không chịu trả tiền, hoặc hai bên giao hẹn sẽ trả khi Tisias thắng vụ kiện đầu tiên. Corax kiện học trò. Tisias lập luận: "Nếu tôi thắng vụ này, tôi khỏi trả. Nếu tôi thua, nghĩa là thầy dạy tôi chưa tới nơi, tôi cũng khỏi trả." Corax đáp ngược: "Nếu ta thắng, ngươi phải trả theo phán quyết. Nếu ngươi thắng, ngươi đã thắng vụ đầu tiên, ngươi phải trả theo giao kèo." Các quan toà nghe xong bảo: "Quạ xấu thì đẻ trứng xấu."
Chuyện gần như y hệt cũng được kể về Protagoras và học trò Euathlus. Khi một câu chuyện "đi lang thang" giữa nhiều nhân vật như vậy, người nghiên cứu thường coi đó là giai thoại dạy học — một bài tập về lập luận hai chiều — chứ không phải ghi chép sự kiện. Kể lại thì vui, nhưng đừng trích như một vụ án có thật.
Cái Corax và Tisias để lại: bố cục bài nói trước toà
Các nguồn muộn cho rằng sách dạy nói Sicily đã chia bài nói thành mấy phần: lời mở để lấy thiện cảm, phần kể lại sự việc, phần lập luận, và phần kết. Không chắc chính Corax đặt ra bố cục này, nhưng việc "có một khuôn bài" là đóng góp lớn của thời kỳ đó. Người bình thường không cần tài bẩm sinh — chỉ cần học khuôn.
Đây cũng là lý do tu từ học bị nghi ngờ ngay từ đầu. Nếu ai cũng học được cách làm cho điều "có vẻ đúng" nghe thuyết phục, thì toà án sẽ xử theo ai nói giỏi chứ không theo ai có lý. Nỗi lo này sẽ đi suốt lịch sử ngành, từ Plato tới Schopenhauer.
Cách làm: dùng và đỡ lập luận eikos cho đúng
Khi bạn dùng
- Dùng eikos khi thật sự thiếu bằng chứng trực tiếp, và nói rõ đó là suy đoán: "Mình chưa có số liệu, nhưng theo lẽ thường thì…"
- Kèm theo điều kiện để người khác kiểm: "Nếu có ai thấy tận mắt thì mình xin rút lại."
- Đừng dùng tính cách chung của một người để phủ nhận một sự việc đã có dấu vết.
Khi người khác dùng với bạn
- Câu hỏi then chốt: "Có cách nào kiểm trực tiếp không?" Nếu có, lập luận eikos phải nhường chỗ.
- Thử lật ngược như ví dụ người to khoẻ: "Cũng theo lẽ đó thì người ta có thể nói ngược lại rằng…" — cho thấy lối nghĩ này phục vụ được cả hai phe.
- Câu mẫu: "Anh nói khó xảy ra, em đồng ý. Nhưng khó xảy ra chưa phải là không xảy ra. Mình kiểm cái này đã."
Góc nhìn hôm nay
Ở tranh biện hiện đại, lập luận eikos sống dưới tên "phân tích động cơ" hay "mô tả hành vi hợp lý của các bên": một công ty sẽ làm gì khi bị đánh thuế, một học sinh sẽ phản ứng thế nào khi bị cấm điện thoại. Giám khảo đánh giá cao phần này — miễn là người nói không đóng vai nhà tiên tri. Phần phân biệt "có khả năng" với "chắc chắn" vẫn là phép thử của người lập luận cẩn thận.
Muốn đọc thêm: Tu từ học của Aristotle (quyển II có đoạn nhắc Corax), đối thoại Phaedrus của Plato (đoạn nói về Tisias), và các sách nhập môn lịch sử tu từ học cổ đại bằng tiếng Anh, thường có chương đầu bàn kỹ về Sicily. Các tài liệu giới thiệu triết học Hy Lạp bằng tiếng Việt cũng thường có phần về phái biện sĩ — người kế thừa trực tiếp thời Corax và Tisias.
Bài tập
Đọc từng tình huống, tự trả lời trước rồi mới xem gợi ý. Không có đáp án duy nhất.
- Tình huống: "Bà bán rau ở chợ này hai mươi năm, bà đâu có cân điêu." Đây có phải lập luận eikos không? Câu đáp nào lịch sự mà vẫn giữ lý? Gợi ý: Có — dùng thâm niên và tính cách để suy ra một sự việc cụ thể. Câu đáp: "Cháu tin bà, nhưng mình cân lại ở cân đối chứng của chợ cho chắc nhé."
- Tình huống: Bạn cần bênh một ý kiến trong lớp: "Học sinh lớp 12 ít khi bỏ tiết vì sắp thi." Hãy viết một câu eikos cho phe bạn và một câu eikos ngược lại cho phe kia. Gợi ý: Phe thuận: "Sắp thi thì ai cũng sợ mất bài." Phe nghịch: "Sắp thi thì nhiều bạn bỏ tiết để tự ôn môn thi." Cùng một lẽ thường, hai kết luận — đúng như ví dụ của Corax.
- Tình huống: Trong cuộc họp, một người nói: "Khách hàng lớn như thế không bao giờ huỷ hợp đồng vì vài ngày chậm giao." Bạn hỏi lại câu gì? Gợi ý: "Hợp đồng có điều khoản phạt chậm không, và lần trước họ phản ứng thế nào?" — chuyển từ lẽ thường sang dấu vết thật.
- Tình huống: Kể lại giai thoại Corax – Tisias cho một người bạn. Bạn nên mở đầu thế nào để không biến nó thành "sự thật lịch sử"? Gợi ý: "Có một giai thoại xưa, chắc là được dựng ra để dạy học, kể rằng…"
- Tình huống: "Một đứa trẻ bảy tuổi làm sao tự nghĩ ra câu chuyện dài thế, chắc chắn có người lớn bày." Hãy nói vì sao câu này cần thận trọng. Gợi ý: Nó dùng "khả năng chung của trẻ bảy tuổi" để phủ nhận khả năng của một em cụ thể. Có thể đúng, có thể sai; hỏi trực tiếp em về cách em nghĩ ra là cách kiểm tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người sáng lập tu từ học?
Truyền thống cổ ghi công cho Corax và Tisias ở Syracuse, Sicily, thế kỷ 5 TCN. Tuy vậy không có tác phẩm nào của họ còn lại, và một số học giả nghi rằng hai cái tên có thể chỉ một người. Nên nói "theo truyền thống" thay vì khẳng định chắc chắn.
Lập luận eikos là gì?
Eikos là lập luận dựa trên điều "có khả năng xảy ra", hay lẽ thường. Ví dụ kinh điển: người yếu bị kiện đánh người khoẻ nói rằng chuyện đó khó tin. Nó hữu ích khi thiếu bằng chứng, nhưng không thay được bằng chứng khi đã có.
Chuyện Corax kiện học trò đòi học phí có thật không?
Nhiều khả năng là giai thoại. Một chuyện gần giống hệt cũng được kể về Protagoras và học trò Euathlus, dấu hiệu thường thấy của truyện dạy học được gán qua lại giữa các nhân vật.
Vì sao tu từ học lại ra đời ở Sicily chứ không phải Athens?
Theo lời Cicero dẫn Aristotle, sau khi bạo chúa Syracuse bị lật đổ khoảng năm 466–465 TCN, rất nhiều vụ kiện đòi đất nổ ra và người dân phải tự nói trước toà. Nhu cầu học nói xuất hiện trước ở đó; Athens tiếp nhận sau, nhất là khi Gorgias người Sicily sang Athens năm 427 TCN.
Lập luận "có khả năng xảy ra" có phải là ngụy biện không?
Không tự động là ngụy biện. Nó thành vấn đề khi được dùng để gạt bỏ bằng chứng trực tiếp, hoặc khi "khó xảy ra" bị đánh đồng với "không thể xảy ra". Dùng kèm lời nói rõ đây là suy đoán thì hoàn toàn chính đáng.
