Phân tích các bên liên quan (stakeholder analysis) là liệt kê những nhóm người bị một đề xuất tác động, rồi hỏi với từng nhóm: họ được gì, mất gì, và họ sẽ phản ứng ra sao. Trong tranh biện, đây là cách nhanh nhất để tìm luận điểm khi vừa nhận đề, và là cách chắc nhất để không bỏ sót nhóm mà đối phương sắp dùng đánh mình. Dấu hiệu một bài nói thiếu bước này: nó chỉ nói về "học sinh" hay "người dân" chung chung, như thể ai cũng giống ai.
Vì sao phải chia nhỏ "mọi người"
Nghe một đoạn họp phụ huynh đầu năm, bàn đề xuất bỏ bài tập về nhà cho lớp 2:
Mẹ bé An: "Bỏ đi cho con được chơi. Tối nào hai mẹ con cũng vật nhau với mấy trang toán."
Bố bé Minh: "Bỏ thì tối nhà tôi con xem điện thoại tới mười giờ. Có bài tập còn có cớ bắt con ngồi bàn."
Cô giáo: "Có bài về nhà tôi mới biết em nào chưa hiểu bài để hôm sau kèm thêm."
Ba người, ba lợi ích khác nhau, và không ai sai. Nếu một đội tranh biện chỉ nói "bỏ bài tập về nhà tốt cho học sinh" thì đội kia chỉ cần mang bố bé Minh hoặc cô giáo ra là đủ làm lung lay. Ngược lại, đội nào đã tự chia nhỏ các nhóm thì biết nhóm nào mình thắng chắc, nhóm nào mình phải giải thích, nhóm nào mình nhượng.
Cách làm: lưới bốn câu hỏi cho mỗi nhóm
Lấy kiến nghị "Nên bỏ bài tập về nhà ở bậc tiểu học." Trong năm phút đầu chuẩn bị, kẻ một bảng và điền theo bốn bước.
Bước 1 — Liệt kê nhóm, rồi chia nhóm lớn thành nhóm con. "Học sinh" chưa đủ nhỏ. Học sinh có bố mẹ kèm được buổi tối khác hẳn học sinh có bố mẹ làm ca đêm. Học sinh học nhanh khác học sinh cần thêm thời gian. Một nhóm con tốt là nhóm mà đề xuất tác động lên họ khác các nhóm còn lại.
Bước 2 — Với mỗi nhóm, hỏi: hiện nay họ ở đâu? Tối của họ trông thế nào, ai ngồi cạnh họ, họ có sách vở, có góc học không.
Bước 3 — Đề xuất đổi gì cho họ? Được gì, mất gì, cụ thể bằng thời gian, sức khoẻ, quan hệ, cơ hội.
Bước 4 — Họ sẽ phản ứng ra sao? Đây là chỗ hay bị quên. Bỏ bài tập về nhà, một số phụ huynh sẽ cho con đi học thêm buổi tối để bù. Phản ứng đó có thể xoá mất lợi ích mà đề xuất muốn mang lại.
| Nhóm | Hiện nay | Nếu bỏ bài về nhà | Phản ứng có thể có |
|---|---|---|---|
| Học sinh có bố mẹ kèm được | Làm bài có người hướng dẫn, đôi khi căng thẳng | Thêm thời gian chơi, đọc sách, ngủ đủ | Một số nhà cho đi học thêm buổi tối |
| Học sinh không có ai kèm | Làm bài một mình, sai mà không biết, hôm sau bị nhắc | Hết bị phạt vì lý do không phải lỗi mình | Mất một cơ hội ôn, nếu ở lớp không đủ giờ luyện |
| Phụ huynh đi làm muộn | Về nhà đã tối, áp lực kèm con | Tối nhẹ hơn, có thời gian trò chuyện với con | Lo con xem màn hình nhiều hơn |
| Giáo viên | Dùng bài về nhà để biết em nào hổng | Mất một nguồn thông tin | Phải tăng luyện tập và kiểm tra nhanh trên lớp |
| Trung tâm học thêm | Có khách hàng là các em cần kèm bài | Có thể có thêm khách | Mở lớp "ôn bài buổi tối" |
Nhìn bảng này, phe Ủng hộ biết ngay luận điểm mạnh nhất của mình nằm ở dòng thứ hai: bài tập về nhà đang phạt trẻ vì hoàn cảnh gia đình, chứ không phải vì em lười. Còn phe Phản đối biết mình nên đánh vào cột cuối: phản ứng của phụ huynh có thể biến "bỏ bài về nhà" thành "thêm giờ học thêm".
Ba loại nhóm hay bị bỏ quên
Nhóm không có tiếng nói
Trẻ nhỏ, người già, người sau này mới bị ảnh hưởng. Trong một cuộc họp chung cư bàn việc biến sân chơi trẻ em thành bãi đỗ xe máy vì thiếu chỗ:
Trưởng ban quản trị: "Biểu quyết đi, đa số cư dân đều có xe."
Một chị ở tầng 6: "Nhưng mấy đứa nhỏ đâu có ngồi ở đây để giơ tay."
Câu của chị tầng 6 chính là phân tích các bên liên quan. Trẻ em là nhóm bị tác động mạnh nhất nhưng vắng mặt hoàn toàn trong phòng họp.
Nhóm nằm ở rìa
Những người mà quy định viết ra không nghĩ tới. Đề xuất "chỉ thanh toán không dùng tiền mặt ở chợ truyền thống" nghe tiện cho người trẻ, nhưng người bán rau lớn tuổi không quen điện thoại, người mua là khách vãng lai không có tài khoản ngân hàng Việt Nam, thì sao?
Nhóm phản ứng ngược
Những người sẽ tìm cách lách. Đóng cửa các quán ăn vỉa hè quanh trường để giữ vệ sinh, học sinh có thể không ăn sáng ở trường mà mua đồ ăn đóng gói bán rong cách đó một đoạn. Người tranh biện giỏi luôn hỏi: "Ai có lý do để lách, và lách bằng cách nào?"
Biến bảng các bên thành luận điểm
Bảng các bên chưa phải bài nói. Từ bảng ra luận điểm, làm ba việc:
- Chọn một hai nhóm chịu tác động lớn nhất cho phe mình, đặt ở luận điểm đầu.
- Giải thích vì sao nhóm đó quan trọng — đông nhất, dễ tổn thương nhất, hay khó tự bảo vệ nhất. Đây là phần cân đo; wiki tranhdau có bài riêng về các thước đo, ở đây chỉ cần nhớ: đừng chỉ nói nhóm đó được lợi, hãy nói vì sao lợi ích của nhóm đó đáng được ưu tiên.
- Nhắc tới nhóm bất lợi trước khi đối phương nhắc. Một câu: "Chúng tôi biết các thầy cô sẽ mất một nguồn thông tin. Đó là lý do phe chúng tôi đề xuất kèm theo mười phút luyện tập cuối mỗi tiết."
Câu mẫu dùng được ngay:
- "Có ba nhóm chịu tác động của đề xuất này, và họ không giống nhau."
- "Nhóm mà phe bên kia chưa nhắc tới là…"
- "Hãy nhìn từ chỗ đứng của một em học lớp 3 mà bố mẹ làm ca tối…"
- "Nhóm này chịu thiệt, nhưng họ có cách tự bảo vệ; nhóm kia thì không."
Lỗi hay gặp: liệt kê mười nhóm, mỗi nhóm một câu. Giám khảo không nhớ được gì. Hai nhóm phân tích sâu luôn thắng mười nhóm điểm danh.
Bài tập: tìm nhóm bị bỏ quên
1. Kiến nghị: "Các thành phố nên cấm xe máy vào khu phố cổ cuối tuần." Kể ba nhóm con trong nhóm "người dân phố cổ".
Đáp án gợi ý: Người sống trong phố cổ nhưng đi làm xa (cần xe để ra vào); chủ cửa hàng bán cho khách đi xe ghé mua nhanh; người già ít đi lại, được lợi từ phố yên tĩnh hơn. Ba nhóm này bị tác động theo ba hướng khác nhau.
2. Trong nhóm Zalo lớp: "Đề nghị cả lớp đóng quỹ thuê xe đưa đón để an toàn." Nhóm nào dễ bị bỏ quên?
Đáp án gợi ý: Gia đình ở gần trường, con tự đi bộ được, phải đóng tiền cho dịch vụ không dùng; gia đình khó khăn ngại lên tiếng phản đối trước cả nhóm.
3. Kiến nghị: "Trường đại học nên ghi hình mọi bài giảng và đưa lên mạng nội bộ." Phe Phản đối nên đứng về nhóm nào?
Đáp án gợi ý: Giảng viên (ngại thử cách dạy mới khi mọi câu nói bị lưu lại), và sinh viên hay đặt câu hỏi trên lớp (ngại hỏi khi biết mình bị ghi hình). Cả hai nhóm làm lớp học kém sinh động.
4. Tìm phản ứng ngược: "Cấm bán đồ chiên rán trong căng tin trường."
Đáp án gợi ý: Học sinh mua đồ chiên ở hàng rong trước cổng trường; phụ huynh gói đồ ăn vặt mang theo. Lượng đồ chiên có thể không giảm, chỉ ra khỏi tầm kiểm soát của trường.
5. Ở công ty, sếp đề xuất: "Từ tháng sau, mọi cuộc họp đều trực tuyến." Ai được, ai mất?
Đáp án gợi ý: Được: nhân viên ở chi nhánh xa, người phải đưa đón con. Mất: nhân viên mới (ít cơ hội làm quen đồng nghiệp ngoài giờ họp), người có đường truyền nhà yếu, những cuộc bàn cần vẽ phác chung trên bảng.
Câu hỏi thường gặp
Stakeholder analysis trong tranh biện là gì?
Là bước liệt kê các nhóm người chịu tác động của kiến nghị, rồi xét từng nhóm được gì, mất gì và phản ứng thế nào. Nó giúp tìm luận điểm nhanh và đoán trước đối phương sẽ đứng về nhóm nào.
Nên phân tích bao nhiêu nhóm trong một bài nói?
Liệt kê nhiều khi chuẩn bị, nhưng khi nói chỉ nên đào sâu hai hoặc ba nhóm quan trọng nhất. Kể mười nhóm mỗi nhóm một câu thì giám khảo không nhớ được nhóm nào.
Làm sao biết nhóm nào quan trọng nhất?
Xét ba điều: nhóm đó đông tới đâu, tác động lên họ nặng tới đâu, và họ có cách tự bảo vệ hay không. Nhóm bị tác động nặng mà không tự lên tiếng được thường đáng được đặt lên đầu.
Có nên nhắc tới nhóm chịu thiệt khi mình ở phe ủng hộ không?
Nên. Chủ động nhắc và giải thích vì sao thiệt hại đó nhỏ hơn hoặc có cách bù làm phe mình trông công bằng, và lấy mất bất ngờ của đối phương khi họ định đem nhóm đó ra đánh.
Phân tích các bên liên quan có dùng ngoài tranh biện được không?
Rất hợp với họp phụ huynh, họp công ty, họp tổ dân phố. Trước khi đề xuất gì, kẻ nhanh bảng bốn cột: nhóm, hiện nay, được – mất, phản ứng. Bảng đó giúp đề xuất bớt bị phản đối vì đã tính trước.
