So với hiện trạng (status quo) là cách lập luận bằng việc đặt hai thế giới cạnh nhau: thế giới có đề xuất và thế giới không có nó, rồi chỉ ra khác biệt thật sự giữa hai bên. Một lợi ích chỉ được tính cho phe mình nếu nó không xảy ra ở thế giới kia. Dấu hiệu nhận ra một bài nói quên bước này: nó kể lợi ích của đề xuất như thể nếu không làm gì thì mọi thứ đứng yên mãi mãi.
Tranh biện là so sánh, không phải chấm điểm một phía
Nghe một cuộc bàn trong bữa cơm tối:
Con: "Bố mua cho con cái laptop mới đi, có laptop con học online tốt hơn."
Bố: "Thế cái máy tính bàn ở phòng khách thì sao? Nó cũng học online được."
Người bố vừa làm đúng việc của một người tranh biện giỏi. Câu hỏi không phải "laptop có giúp học online không" — tất nhiên là có. Câu hỏi là "laptop giúp hơn cái máy đang có bao nhiêu". Lợi ích phải đo bằng khoảng cách giữa hai thế giới, không phải bằng độ hay của một thế giới.
Trong tranh biện, giám khảo luôn hỏi ngầm: nếu không thông qua kiến nghị, chuyện gì xảy ra? Đội nào trả lời câu này rõ hơn thường thắng phần so sánh, kể cả khi luận điểm của họ ít hơn.
Ba bẫy khi mô tả hiện trạng
Bẫy 1: Hiện trạng đứng yên
Kiến nghị: "Các thành phố lớn nên dành làn riêng cho xe đạp trên các trục đường chính." Phe Ủng hộ nói: "Hiện giờ đi xe đạp ở thành phố rất nguy hiểm." Nhưng hiện trạng không đứng yên: thành phố vẫn đang mở rộng đường, có thể đang thí điểm xe đạp công cộng, có thể đang làm thêm phố đi bộ. Phe Phản đối giỏi sẽ nói: "Những cải thiện đó đang diễn ra mà không cần cắt bớt một làn của xe máy."
Cách tránh: mô tả hiện trạng như một xu hướng, không phải một bức ảnh. "Ngay cả khi thành phố tiếp tục làm phố đi bộ và xe đạp công cộng, người đi xe đạp trên trục đường chính vẫn phải chen với xe máy, vì không có giải pháp nào trong số đó tách dòng xe."
Bẫy 2: Lợi ích không riêng có
Một lợi ích mà thế giới kia cũng có thì không tính. Ở cuộc họp phòng nhân sự:
Chị phó phòng: "Mua phần mềm chấm công mới thì sẽ biết ai đi muộn."
Anh kế toán: "Máy quẹt thẻ hiện tại cũng biết mà chị."
"Biết ai đi muộn" không phải lợi ích riêng của phần mềm mới. Chị phó phòng cần tìm cái mà máy cũ không làm được, chẳng hạn chấm công cho người làm ở nhà. Tiếng Anh trong tranh biện gọi đây là tính duy nhất (uniqueness): lợi ích phải gắn với đề xuất, không phải xảy ra đằng nào cũng xảy ra.
Bẫy 3: Thiệt hại cũng có sẵn
Ngược lại, phe Phản đối hay mắc lỗi đem ra một thiệt hại vốn đã có. "Làm làn xe đạp thì kẹt xe." Nhưng kẹt xe đang có sẵn. Câu hỏi phải là: làn xe đạp làm kẹt xe nặng thêm bao nhiêu, ở đâu, vào giờ nào? Và có kéo một phần người đi xe máy sang xe đạp, làm bớt kẹt không?
Bảng: cách nói thường và cách nói so sánh
| Cách nói thường | Vấn đề | Cách nói so sánh |
|---|---|---|
| "Đề xuất này giúp học sinh an toàn hơn." | Không nói an toàn hơn so với cái gì | "So với việc chỉ có bảo vệ trực cổng như hiện nay, đề xuất này thêm…" |
| "Hiện nay mọi thứ rất tệ." | Hiện trạng bị vẽ đứng yên, phóng đại | "Hiện nay đã có A và B đang cải thiện; nhưng cả hai không chạm tới C." |
| "Đề xuất của họ gây tốn kém." | Không so với chi phí của hiện trạng | "Hiện trạng tốn X mỗi năm cho việc sửa chữa; đề xuất tốn Y một lần." |
| "Đề xuất này sẽ thất bại." | Thất bại so với đâu? | "Ngay cả khi làm tốt nhất, nó cũng chỉ đạt điều mà cách cũ đang làm được." |
| "Phe kia không có giải pháp." | Phe phản đối không bắt buộc có giải pháp | "Hiện trạng có cơ chế tự sửa là…, và cơ chế đó tốt hơn ở chỗ…" |
Cách làm: dựng luận điểm theo khung "hai thế giới"
Kiến nghị: "Các trường THPT nên cho học sinh tự chọn đồng phục trong một danh sách mẫu thay vì một mẫu chung." Phe Ủng hộ.
Bước 1 — Vẽ thế giới hiện tại, kèm xu hướng. "Hiện nay mỗi trường có một mẫu, học sinh mặc giống nhau. Nhiều trường đã cho mặc thường phục một ngày trong tuần, nên áp lực đồng phục đã nhẹ đi phần nào."
Bước 2 — Vẽ thế giới có đề xuất. "Trường đưa ra ba bốn mẫu cùng tông màu, cùng phù hiệu. Học sinh chọn mẫu hợp dáng người và thời tiết."
Bước 3 — Gạch ra khác biệt thật. Những gì giống nhau ở hai thế giới thì gạch đi: nhận ra học sinh trường nào (cả hai đều có phù hiệu), tránh so bì hàng hiệu (cả hai đều mặc đồ của trường). Còn lại: học sinh có thân hình khác chuẩn không phải mặc một mẫu không vừa, và học sinh được tập ra một quyết định nhỏ về bản thân.
Bước 4 — Chỉ nói về phần khác biệt. Luận điểm của bạn chỉ xoay quanh hai điều đã gạch ra. Không cần mất thời gian chứng minh "đồng phục có ích", vì phe kia cũng đồng ý.
Bước 5 — Đoán phe kia sẽ bảo vệ hiện trạng thế nào. Họ có thể nói "thường phục một ngày mỗi tuần đã đủ để tự thể hiện". Trả lời trước: "Một ngày thường phục không giúp em học sinh mặc chiếc áo bó sát suốt năm ngày còn lại."
Câu mẫu dùng ngay:
- "Hãy so hai thế giới. Ở thế giới hiện tại… Ở thế giới của chúng tôi…"
- "Điều này sẽ xảy ra đằng nào cũng xảy ra, nên không phe nào được tính."
- "Khác biệt duy nhất mà kiến nghị tạo ra là…"
- "Phe bên kia mô tả hiện trạng như thể nó đứng yên. Thực ra nó đang…"
Khi nào phe Phản đối nên đưa phương án khác
Phe Phản đối có hai lựa chọn: bảo vệ hiện trạng, hoặc đưa ra một phương án thay thế (counter-proposal). Đưa phương án thay thế mạnh khi nó giải quyết được cùng vấn đề mà rẻ hơn hoặc ít rủi ro hơn. Ví dụ với làn xe đạp: "Thay vì cắt một làn xe máy trên trục chính, hãy làm làn xe đạp ở các đường song song ít xe hơn." Nhưng phương án thay thế cũng biến phe Phản đối thành phe phải chứng minh. Nếu hiện trạng đủ tốt để bảo vệ, cứ bảo vệ nó; chỉ đưa phương án khi hiện trạng có vấn đề ai cũng thấy.
Luật cụ thể về phương án thay thế khác nhau giữa các thể thức và giải đấu, nên đọc kỹ điều lệ trước khi dùng.
Bài tập: gạch phần giống nhau
1. Ở quán cà phê, bạn nói: "Chuyển sang ở chung cư thì con có chỗ chơi an toàn." Bạn kia hỏi lại câu gì cho đúng kiểu so sánh?
Đáp án gợi ý: "An toàn hơn chỗ chơi hiện tại thế nào? Nhà đang ở gần công viên, sân chung cư có hơn công viên ở điểm gì?"
2. Kiến nghị: "Siêu thị nên bỏ hẳn túi nilon." Phe Phản đối nói: "Người ta sẽ vẫn vứt rác bừa bãi." Câu này sai ở đâu?
Đáp án gợi ý: Vứt rác bừa bãi xảy ra ở cả hai thế giới. Phe Phản đối cần chỉ ra điều gì tệ hơn khi bỏ túi nilon, chẳng hạn người mua chuyển sang túi giấy dùng một lần tốn nhiều tài nguyên sản xuất hơn.
3. Viết một câu mô tả hiện trạng như một xu hướng cho kiến nghị: "Nên lắp đèn tín hiệu cho người đi bộ ở mọi cổng trường."
Đáp án gợi ý: "Hiện nhiều trường đã có tình nguyện viên phụ huynh và bảo vệ hướng dẫn qua đường giờ tan học, và con số này đang tăng; nhưng giờ vào học sáng sớm và các buổi học thêm chiều tối vẫn không có ai."
4. Phe Ủng hộ kiến nghị "Công ty nên cho nghỉ thứ Sáu cách tuần" nói: "Nhân viên sẽ có thời gian cho gia đình." Phe Phản đối đáp lại kiểu so sánh thế nào?
Đáp án gợi ý: "Hiện nhân viên đã có hai ngày cuối tuần và phép năm. Thứ Sáu nghỉ thêm giúp được gì mà phép năm không giúp được? Nếu chỉ là thêm thời gian, cách tăng phép năm làm được điều đó mà không làm cả công ty vắng cùng lúc."
Câu hỏi thường gặp
Status quo trong tranh biện là gì?
Status quo là hiện trạng: thế giới như nó đang là, khi kiến nghị không được thông qua. Phe Phản đối thường bảo vệ nó, còn phe Ủng hộ phải chỉ ra đề xuất của mình tạo ra khác biệt tốt hơn so với hiện trạng đó.
Uniqueness hay tính duy nhất của lợi ích là gì?
Là đòi hỏi lợi ích phải do chính đề xuất tạo ra. Nếu điều tốt đó xảy ra cả khi không làm gì, nó không được tính cho phe nào trong phần so sánh.
Phe Phản đối có bắt buộc đưa ra giải pháp không?
Thường là không. Phe Phản đối có thể chỉ bảo vệ hiện trạng. Đưa phương án thay thế là lựa chọn, nó làm bài mạnh hơn khi hiện trạng có vấn đề rõ, nhưng cũng làm phe mình phải chứng minh thêm. Luật cụ thể tuỳ từng giải.
Vì sao không nên mô tả hiện trạng là đứng yên?
Vì hiện trạng luôn có thay đổi đang diễn ra. Nếu bỏ qua, đối phương chỉ cần chỉ ra những cải thiện sắp tới là làm khoảng cách giữa hai thế giới hẹp lại, và lợi ích của bạn nhỏ đi.
