Mô hình Toulmin là cách tách một lập luận thành sáu mảnh: kết luận (claim), dữ kiện (data), lý do bảo đảm (warrant), cơ sở của lý do (backing), mức chắc chắn (qualifier) và trường hợp ngoại lệ (rebuttal). Nhà triết học người Anh Stephen Toulmin đưa ra mô hình này trong cuốn The Uses of Argument (1958). Nhận ra nó rất dễ: mỗi khi ai đó nói "vì… nên…", hãy hỏi thêm "dựa vào đâu mà cái vì đó dẫn được tới cái nên đó" — câu trả lời chính là mảnh lý do bảo đảm, mảnh hay bị bỏ trống nhất.
Sáu mảnh ghép, giải thích bằng một câu nói ở nhà
Toulmin lấy hình mẫu từ phòng xử án chứ không từ toán học: người ta đưa dữ kiện, viện dẫn quy tắc, nói quy tắc lấy từ đâu và thừa nhận chỗ có thể có ngoại lệ. Ví dụ kinh điển trong sách là chuyện một người tên Harry: sinh ở Bermuda (dữ kiện), nên có lẽ là công dân Anh (kết luận có mức chắc chắn), vì người sinh ở Bermuda thường là công dân Anh (lý do bảo đảm), theo luật quốc tịch hiện hành (cơ sở), trừ khi cha mẹ anh ta là người nước ngoài hoặc anh ta đã nhập quốc tịch khác (ngoại lệ).
Đặt vào một bữa cơm gia đình Việt Nam:
Mẹ: "Tối nay con đừng chạy xe đi học thêm. Dự báo nói mưa to sau 6 giờ. Mấy lần mưa to là đường Nguyễn Hữu Cảnh ngập tới bánh xe. Năm nào mùa này cũng vậy. Mẹ nghĩ con nên nghỉ một buổi, trừ khi thầy dời giờ học sớm hơn."
| Mảnh | Tên gốc | Trong câu của mẹ | Câu hỏi để tìm ra nó |
|---|---|---|---|
| Kết luận | Claim | Con nên nghỉ một buổi | Rốt cuộc người nói muốn mình tin hay làm gì? |
| Dữ kiện | Data / Grounds | Dự báo mưa to sau 6 giờ | Người nói đang dựa vào sự việc nào? |
| Lý do bảo đảm | Warrant | Mưa to thì đường đó ngập tới bánh xe | Vì sao sự việc đó dẫn tới kết luận? |
| Cơ sở của lý do | Backing | Năm nào mùa này cũng vậy | Lấy gì mà tin quy tắc kia? |
| Mức chắc chắn | Qualifier | "Mẹ nghĩ", "nên" | Người nói chắc tới mức nào? |
| Ngoại lệ | Rebuttal | Trừ khi thầy dời giờ học sớm hơn | Khi nào kết luận không còn đúng? |
Lưu ý chữ "rebuttal" trong mô hình Toulmin không phải phần phản bác của đối phương. Nó là điều kiện ngoại lệ do chính người lập luận tự nêu ra.
Mảnh hay bị bỏ trống nhất: lý do bảo đảm
Trong lời nói hằng ngày, gần như không ai nói ra lý do bảo đảm. Nó nằm ngầm, vì người nói tưởng ai cũng thấy. Đó chính là chỗ luận điểm gãy khi gặp người nghe không cùng nền.
Ví dụ trong nhóm Zalo phụ huynh lớp 4:
Phụ huynh A: "Lớp mình nên bỏ quỹ mua quà cho cô dịp 20/11. Năm ngoái thu mỗi nhà 300 nghìn."
Dữ kiện là "300 nghìn mỗi nhà", kết luận là "bỏ quỹ". Nhưng vì sao 300 nghìn lại là lý do bỏ quỹ? Có ít nhất ba lý do bảo đảm khác nhau có thể nằm ngầm: số tiền đó nặng với một số gia đình; quà bằng tiền tạo áp lực cho cô; hoặc phụ huynh không được hỏi ý trước khi thu. Ba lý do này dẫn tới ba cuộc tranh luận khác nhau. Người phản đối chỉ cần bảo "300 nghìn có đáng bao nhiêu" là phá được bản thứ nhất, nhưng không chạm gì tới bản thứ hai và thứ ba. Nói rõ lý do bảo đảm thì cuộc bàn đỡ đi lạc.
Trong tranh biện, lý do bảo đảm thường là thứ giám khảo gọi là "phân tích". Một đội chỉ đọc dữ kiện rồi nhảy sang kết luận sẽ bị nhận xét là "khẳng định nhiều, giải thích ít". Một đội nói rõ "vì sao dữ kiện này dẫn tới kết luận kia" thì đã làm phần việc nặng nhất.
Mức chắc chắn và ngoại lệ: hai mảnh làm luận điểm khó bị phá
Người mới tập hay nói tuyệt đối: "luôn luôn", "chắc chắn", "mọi học sinh". Câu tuyệt đối nghe mạnh nhưng là mồi ngon cho phản ví dụ: đối phương chỉ cần một trường hợp ngược là đủ làm lung lay. Mảnh mức chắc chắn giúp bạn nói đúng sức nặng của mình.
Ví dụ trong một cuộc họp công ty:
Trưởng nhóm: "Chuyển họp giao ban sang trực tuyến thì chắc chắn tiết kiệm thời gian cho mọi người."
Đồng nghiệp: "Tôi ở ngay tầng này, đi bộ ba mươi giây. Họp trực tuyến tôi còn mất năm phút chờ người vào phòng."
Chỉ một câu đáp là chữ "chắc chắn" và "mọi người" đổ. Nếu trưởng nhóm nói "với những bạn ở hai chi nhánh cách văn phòng chính hơn hai mươi cây số, trung bình mỗi tuần sẽ đỡ được khoảng một tiếng đi lại", câu đó vừa cụ thể hơn vừa khó phá hơn.
Mảnh ngoại lệ còn tinh tế hơn. Tự nêu ngoại lệ trước khi đối phương nêu cho bạn ba cái lợi: người nghe thấy bạn công bằng; bạn chọn được cách diễn đạt ngoại lệ theo hướng nhỏ nhất; và khi đối phương đem đúng ngoại lệ đó ra, bạn chỉ cần nói "phe tôi đã tính tới điều này ở phút thứ hai".
Cách làm: dựng một luận điểm tranh biện bằng sáu mảnh
Lấy kiến nghị: "Trường học nên cấm điện thoại trong giờ ra chơi." Bạn ở phe Ủng hộ. Làm theo thứ tự sau, không phải thứ tự trong bảng:
- Viết kết luận trước, một câu. "Cấm điện thoại giờ ra chơi giúp học sinh có lại thời gian chơi và nói chuyện trực tiếp với bạn."
- Viết lý do bảo đảm thứ hai, trước cả dữ kiện. "Giờ ra chơi là một trong số ít khoảng thời gian trong ngày trẻ tự tổ chức quan hệ với bạn bè mà không có người lớn sắp đặt; màn hình chiếm mất khoảng đó vì nó hấp dẫn hơn và không đòi hỏi gì."
- Tìm cơ sở cho lý do đó. Ở đây có thể dựa vào điều ai làm giáo viên cũng quan sát được, hoặc chính sách của các trường đã thử. Không chắc nguồn thì nói chung: "giáo viên ở nhiều trường đã cấm thử thường kể lại sân trường ồn hơn hẳn".
- Thêm dữ kiện cụ thể. Một khảo sát nhỏ do chính lớp làm, một quan sát trong một tuần, một mô tả sân trường lúc 9 giờ 30.
- Đặt mức chắc chắn. "Với đa số học sinh cấp 2" thay vì "mọi học sinh".
- Tự nêu ngoại lệ. "Trừ những em cần liên lạc gia đình vì lý do sức khoẻ — các em này vẫn dùng được điện thoại qua phòng giám thị."
Đọc ráp lại thành bài nói chừng một phút:
"Luận điểm thứ nhất của phe chúng tôi: cấm điện thoại giờ ra chơi trả lại cho học sinh cấp 2 khoảng thời gian chơi trực tiếp với bạn. Vì sao điều này quan trọng? Giờ ra chơi là lúc hiếm hoi các em tự rủ nhau, tự đặt luật, tự làm lành khi giận nhau — không có người lớn sắp xếp. Màn hình chiếm mất khoảng đó vì nó dễ hơn: không cần rủ ai, không sợ bị từ chối. Thử đứng ở sân trường lúc 9 giờ 30 sẽ thấy từng nhóm ba bốn em ngồi im, mỗi em một máy. Chúng tôi không nói mọi học sinh đều vậy, và những em cần liên lạc với gia đình vẫn có phòng giám thị. Nhưng với đa số, hai mươi phút ấy đáng được trả lại."
Câu mẫu dùng ngay cho từng mảnh:
- Lý do bảo đảm: "Vì sao điều này dẫn tới…? Bởi vì…"
- Cơ sở: "Điều này không phải chúng tôi tự nghĩ ra: …"
- Mức chắc chắn: "Với đa số…", "trong phần lớn trường hợp…", "nhiều khả năng…"
- Ngoại lệ: "Chúng tôi thừa nhận một ngoại lệ: … Nhưng ngoại lệ này nhỏ vì…"
Dùng Toulmin để soi luận điểm của chính mình trước khi nói
Mô hình Toulmin không chỉ để dựng mà còn để tự kiểm. Trong mười lăm phút chuẩn bị, lấy luận điểm vừa viết và hỏi lần lượt:
- Nếu ai đó hỏi "thì sao?" sau dữ kiện của mình, mình có câu trả lời không? Không có tức là thiếu lý do bảo đảm.
- Nếu ai đó hỏi "sao biết?" sau lý do bảo đảm, mình có gì để nói không? Không có tức là thiếu cơ sở.
- Câu kết luận có chữ tuyệt đối nào không? Có thì sửa.
- Trường hợp nào làm luận điểm sai? Mình đã nói ra chưa, hay để đối phương nói?
Một lỗi hay gặp: dùng Toulmin như một danh sách phải đọc to đủ sáu mảnh. Không cần. Trong bài nói bảy phút, cơ sở và ngoại lệ có khi chỉ một câu, có khi bỏ hẳn nếu ai cũng chấp nhận. Mô hình là công cụ để nghĩ, không phải khuôn để đọc.
Một lỗi nữa: nhầm dữ kiện với lý do bảo đảm. "Học sinh dùng điện thoại trung bình hai tiếng mỗi ngày" là dữ kiện. "Thời gian dùng điện thoại lấy mất thời gian chơi trực tiếp" là lý do bảo đảm. Dữ kiện trả lời "có gì", lý do bảo đảm trả lời "vì sao cái đó quan trọng cho kết luận".
Bài tập: tách mảnh và điền chỗ trống
1. Ở quán cà phê, một người nói: "Quán này sắp đóng cửa rồi. Hôm nay thứ Bảy mà vắng tanh." Tìm dữ kiện, kết luận và lý do bảo đảm ngầm.
Đáp án gợi ý: Dữ kiện: thứ Bảy vắng. Kết luận: sắp đóng cửa. Lý do bảo đảm ngầm: quán vắng ngày cuối tuần thì không đủ thu để sống. Lý do này có thể sai (quán bán mang đi nhiều, quán sống nhờ khách văn phòng ngày thường), nên kết luận cần mức chắc chắn thấp hơn: "có khi quán đang khó khăn".
2. Bình luận Facebook: "Học online toàn thua học trực tiếp. Con tôi học online cả năm, điểm tụt hẳn." Mảnh nào yếu nhất?
Đáp án gợi ý: Cơ sở cho lý do bảo đảm. Từ một trường hợp (con mình) nhảy sang quy tắc chung ("toàn thua"). Mức chắc chắn cũng quá mạnh: "toàn". Viết lại: "Với con tôi, học online cả năm điểm tụt; tôi nghĩ các bé nhỏ khó tự giữ tập trung trước màn hình."
3. Kiến nghị: "Các trường nên dạy nấu ăn như môn bắt buộc ở cấp 2." Viết một lý do bảo đảm cho dữ kiện: "Nhiều sinh viên năm nhất ở trọ sống bằng mì gói."
Đáp án gợi ý: "Thói quen ăn uống hình thành sớm và khó đổi khi đã sống tự lập; nếu kỹ năng nấu một bữa đơn giản được học từ cấp 2, các em có lựa chọn khác ngoài mì gói khi rời nhà."
4. Sửa câu tuyệt đối: "Bỏ bài tập về nhà thì học sinh chắc chắn lười hơn."
Đáp án gợi ý: "Bỏ bài tập về nhà có thể khiến một số em mất thói quen tự ôn mỗi tối, nhất là các em mà bố mẹ đi làm muộn, không ai nhắc." Câu này cụ thể hơn và khó phá hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình Toulmin là gì?
Là cách tách một lập luận thành sáu phần: kết luận, dữ kiện, lý do bảo đảm, cơ sở của lý do, mức chắc chắn và ngoại lệ. Stephen Toulmin đưa ra trong sách The Uses of Argument năm 1958, lấy cảm hứng từ cách lập luận ở toà án hơn là từ toán học.
Warrant trong mô hình Toulmin là gì?
Warrant, tạm dịch là lý do bảo đảm, là quy tắc chung nối dữ kiện với kết luận: vì sao sự việc này lại dẫn tới điều kia. Nó thường không được nói ra, nên cũng là chỗ lập luận dễ gãy nhất khi người nghe không cùng suy nghĩ.
Rebuttal trong Toulmin có phải là phản bác không?
Không hẳn. Trong mô hình Toulmin, rebuttal là điều kiện ngoại lệ mà chính người lập luận thừa nhận, kiểu "trừ khi…". Nó khác với phần phản bác của đối phương trong một trận tranh biện.
Mô hình Toulmin khác gì cách viết đoạn văn nghị luận ở trường?
Đoạn nghị luận ở trường thường gồm luận điểm, lý lẽ và dẫn chứng. Toulmin tách phần "lý lẽ" thành hai: lý do bảo đảm và cơ sở của nó, rồi thêm mức chắc chắn và ngoại lệ. Nhờ vậy người viết thấy rõ chỗ nào mình mới khẳng định mà chưa giải thích.
