Mô tả hiện thực (characterization) trong tranh biện là phần vẽ ra bức tranh về con người và hoàn cảnh mà đề bài nói tới: họ là ai, họ nghĩ gì, họ có những lựa chọn nào, vấn đề nặng tới đâu. Mọi luận điểm sau đó đứng trên bức tranh này. Ai vẽ bức tranh thuyết phục hơn thì nửa trận đã nghiêng về phía họ. Dấu hiệu một mô tả yếu: nhân vật trong đó hoặc quá tốt, hoặc quá xấu, hoặc quá ngây thơ — không giống người thật ngoài đời.
Vì sao bức tranh quyết định luận điểm
Hai phụ huynh nói về cùng một em học sinh lớp 8 trong nhóm Zalo lớp:
Phụ huynh A: "Tụi nhỏ giờ chỉ biết điện thoại, có cho chọn thì chọn chơi chứ ai chọn học."
Phụ huynh B: "Tụi nhỏ cũng biết lo chứ, con tôi tự đặt báo thức dậy ôn thi mà."
Nếu đề bàn là "có nên cho học sinh lớp 8 tự chọn môn tự chọn không", thì hai bức tranh này dẫn thẳng tới hai kết luận ngược nhau. Phụ huynh A sẽ nói "không", phụ huynh B sẽ nói "có". Họ không cãi nhau về chính sách, họ đang cãi nhau về học sinh lớp 8 là người thế nào.
Trong tranh biện cũng vậy. Phần lớn trận đấu hay không phải đội nào có nhiều số liệu hơn, mà đội nào thuyết phục được giám khảo rằng những người trong đề bài thật sự cư xử như đội đó nói.
Ba thứ cần mô tả
Con người: họ muốn gì, sợ gì, biết gì
Lấy kiến nghị "Nên cấm quảng cáo đồ ăn vặt trong khung giờ chương trình thiếu nhi." Phe Ủng hộ phải mô tả trẻ em xem quảng cáo. Mô tả yếu: "Trẻ em ngây thơ, thấy gì muốn nấy." Mô tả mạnh: "Một em 6 tuổi chưa phân biệt được đâu là phim hoạt hình, đâu là quảng cáo được làm giống phim hoạt hình. Em không 'muốn nấy' một cách ngớ ngẩn; em nhớ nhân vật vui nhộn trên bao bì và chỉ đúng gói đó khi đi siêu thị cùng mẹ."
Mô tả thứ hai cụ thể hơn, đúng với điều người lớn từng thấy ở con mình, và quan trọng hơn: nó cho thấy vì sao quảng cáo tác động, chứ không chỉ khẳng định là có tác động.
Hoàn cảnh: họ có lựa chọn nào
Phe Phản đối có thể mô tả phụ huynh: "Bố mẹ là người quyết định mua gì. Một đứa trẻ đòi thì bố mẹ có quyền nói không." Phe Ủng hộ đáp bằng mô tả hoàn cảnh: "Một người mẹ đi làm về lúc 7 giờ tối, ghé siêu thị với đứa con đang mệt và đói. Nói 'không' lúc đó không chỉ là một quyết định, mà là mười phút dỗ con giữa quầy thu ngân. Quảng cáo không cần thắng bố mẹ, chỉ cần làm việc nói 'không' tốn sức hơn."
Mức độ: vấn đề nặng tới đâu
Phe Phản đối có thể vẽ vấn đề nhẹ đi: "Đồ ăn vặt chỉ là một phần nhỏ trong khẩu phần, trẻ vẫn ăn cơm nhà." Phe Ủng hộ phải vẽ lại cho đúng: không phải mỗi gói bim bim là nguy hiểm, mà là thói quen chọn đồ ăn hình thành từ nhỏ và đi theo người ta rất lâu.
Bảng: mô tả mạnh và mô tả yếu
| Dấu hiệu | Mô tả yếu | Mô tả mạnh |
|---|---|---|
| Nhân vật | Thánh hoặc quỷ: "doanh nghiệp chỉ biết lợi nhuận" | Người có động cơ hợp lý: "doanh nghiệp cạnh tranh để được nhớ tới trên kệ hàng" |
| Độ cụ thể | "Trẻ em", "người dân" | "Một em 6 tuổi đi siêu thị cùng mẹ lúc 7 giờ tối" |
| Kiểm chứng | Giám khảo phải tin lời | Giám khảo nhận ra từ trải nghiệm của chính họ |
| Phạm vi | Một trường hợp cực đoan được nói như số đông | Nói rõ đây là nhóm điển hình hay nhóm rìa |
| Thừa nhận | Không có ngoại lệ | "Có những bố mẹ kiểm soát được hoàn toàn, nhưng…" |
Dòng đầu là lỗi phổ biến nhất. Một mô tả biến đối tượng thành kẻ xấu nghe đã tai nhưng giám khảo biết người thật không vậy. Hơn nữa, đối phương chỉ cần nói "các bạn đang vẽ một bức tranh biếm hoạ" là bạn mất uy tín cho cả bài.
Cách làm: vẽ một nhân vật điển hình
Một kỹ thuật dễ dùng: thay vì nói về cả một nhóm, hãy dựng một người điển hình rồi đi theo người đó qua đề xuất. Làm theo bốn bước:
- Chọn một người ở giữa nhóm, không ở rìa. Với đề quảng cáo đồ ăn vặt: một em học lớp 1, sống ở thành phố, nhà có tivi và một chiếc điện thoại bố mẹ cho mượn buổi tối.
- Cho người đó một ngày cụ thể. Em xem hoạt hình lúc 6 giờ chiều, giữa chương trình có ba quảng cáo, một quảng cáo có nhân vật em thích.
- Cho người đó một lựa chọn trong ngày đó. Tối, em đi siêu thị cùng mẹ và đứng trước quầy bánh kẹo.
- Nói rõ chính sách đổi gì trong ngày đó. Không có quảng cáo, nhân vật kia không gắn với gói bánh nào; em vẫn có thể đòi bánh, nhưng không đòi đúng gói đó với sự quả quyết như vậy.
Câu mẫu:
- "Hãy hình dung một em học sinh điển hình mà đề bài nói tới…"
- "Người này không ngây thơ, cũng không xấu. Họ chỉ…"
- "Phe bên kia vẽ một bức tranh mà chính họ chắc cũng không gặp ngoài đời: …"
- "Có những người như phe bạn mô tả. Nhưng người điển hình thì…"
Khi hai phe tranh nhau bức tranh
Nhiều trận đấu có một "cuộc chiến mô tả": cùng một nhóm người, hai phe vẽ hai cách. Người phân xử sẽ tin bức tranh nào có ba thứ: cụ thể hơn, có động cơ hợp lý hơn, và thừa nhận được phần đúng của bức tranh kia.
Ví dụ trong một cuộc họp công ty về kiến nghị cho nhân viên tự chọn giờ làm:
Trưởng phòng: "Cho tự chọn giờ thì mấy bạn trẻ ngủ tới trưa, chiều mới vào."
Nhân viên: "Có thể có vài người như vậy. Nhưng đa số tụi em có con nhỏ, muốn đi làm sớm để về đón con lúc bốn rưỡi. Tụi em không xin làm ít đi, tụi em xin dời giờ."
Người nhân viên không phủ nhận bức tranh của trưởng phòng, mà thu nhỏ nó lại ("vài người") rồi vẽ bức tranh của mình lớn hơn và cụ thể hơn ("có con nhỏ, đón lúc bốn rưỡi"). Đó là cách thắng một cuộc chiến mô tả: không đập bức tranh kia, mà cho thấy nó chỉ là một góc.
Bài tập: vẽ lại bức tranh
1. Sửa mô tả sau cho bớt biếm hoạ: "Các hãng giao đồ ăn chỉ muốn bóc lột tài xế."
Đáp án gợi ý: "Các hãng giao đồ ăn cạnh tranh nhau bằng giá giao rẻ; cách dễ nhất để giữ giá rẻ là trả theo từng đơn và để rủi ro mưa, kẹt xe, chờ quán cho tài xế gánh."
2. Kiến nghị: "Các trường nên bỏ xếp chỗ ngồi theo điểm số." Vẽ một học sinh điển hình cho phe Ủng hộ trong ba câu.
Đáp án gợi ý: "Một em xếp hạng giữa lớp, bị đổi xuống bàn cuối sau một bài kiểm tra kém. Từ bàn cuối, em nghe giảng khó hơn và nhìn bảng khó hơn. Bài kiểm tra sau em kém thêm, và lý do không còn chỉ là em lười."
3. Ở quán cà phê, một người nói: "Người già bây giờ không muốn học dùng điện thoại." Mô tả lại cho đúng hơn.
Đáp án gợi ý: "Nhiều người lớn tuổi muốn dùng điện thoại để gọi video với con cháu, nhưng ngại hỏi vì sợ làm phiền, và sợ bấm nhầm mất tiền trong tài khoản."
4. Trong cuộc chiến mô tả về "người đi xe máy sẽ phản ứng thế nào với làn đường riêng cho xe buýt", câu nào thu nhỏ bức tranh của đối phương đúng cách: (a) "Phe kia nói sai hết." (b) "Có những người sẽ lấn làn, nhưng khi camera ghi được và phạt thật, đa số sẽ không mạo hiểm vì tiết kiệm được ba phút."
Đáp án gợi ý: (b). Nó thừa nhận có người lấn làn, rồi giải thích vì sao họ là thiểu số bằng một động cơ hợp lý.
5. Mô tả nào thiếu "hoàn cảnh": "Sinh viên nên tự nấu ăn cho tiết kiệm."
Đáp án gợi ý: Thiếu chuyện nhiều phòng trọ không có bếp, sinh viên đi làm thêm tới tối, và mua lẻ thực phẩm cho một người không rẻ hơn bao nhiêu so với cơm hộp.
Câu hỏi thường gặp
Characterization trong tranh biện là gì?
Là phần mô tả những người và hoàn cảnh mà kiến nghị nói tới: họ là ai, có động cơ gì, có lựa chọn nào và vấn đề nặng tới mức nào. Các luận điểm sau đó đều dựa vào bức tranh này.
Vì sao mô tả hiện thực lại quan trọng như vậy?
Vì cùng một chính sách sẽ có kết quả khác hẳn tuỳ theo con người trong đó cư xử thế nào. Nếu giám khảo tin bức tranh của bạn, nhiều luận điểm của đối phương tự mất chỗ đứng mà bạn không cần phản bác từng cái.
Làm sao biết mô tả của mình có bị biếm hoạ không?
Tự hỏi: người trong bức tranh có động cơ hợp lý không, hay chỉ tốt hoặc xấu cho tiện? Nếu bạn sẽ không nói câu đó trước mặt chính nhóm người được mô tả, nhiều khả năng nó đang là biếm hoạ.
Có nên dùng câu chuyện một người cụ thể để mô tả cả nhóm?
Nên dùng một nhân vật điển hình để giám khảo dễ hình dung, miễn là bạn nói rõ đó là người ở giữa nhóm chứ không phải trường hợp cực đoan. Dựng nhân vật ở rìa rồi nói như số đông là đối phương sẽ bắt ngay.
