Huệ Thi, Công Tôn Long và phái Danh gia: nhà biện luận Trung Hoa cổ

Danh gia (phái "danh", tức phái bàn về tên gọi) là nhóm nhà biện luận thời Chiến Quốc ở Trung Hoa, thế kỷ 4–3 TCN, chuyên tranh luận về quan hệ giữa chữ và vật. Hai gương mặt tiêu biểu là Huệ Thi, bạn đối đáp của Trang Tử, và Công Tôn Long với luận đề nổi tiếng "ngựa trắng không phải ngựa" (bạch mã phi mã). Đọc họ hôm nay, ta học được một kỹ năng rất thực tế: trước khi cãi, phải thống nhất chữ mình dùng nghĩa là gì.

Danh gia là ai trong thời Bách gia

Thời Chiến Quốc, các trường phái tư tưởng tranh luận sôi nổi — người sau gọi là "Bách gia tranh minh" (trăm nhà đua tiếng). Trong đó có một nhóm không chuyên bàn đạo đức hay trị nước, mà say mê những câu hỏi về danh (tên gọi) và thực (cái được gọi tên). Thời ấy họ được gọi là "biện giả" (người giỏi biện luận); tên "Danh gia" là do sử gia đời Hán đặt khi xếp các trường phái — Tư Mã Đàm, cha của Tư Mã Thiên, nhắc tới trong bài bàn về sáu nhà được chép ở phần tự tự của Sử ký, và Hán thư phần Nghệ văn chí xếp họ thành một mục riêng.

Tư liệu về họ rất ít. Huệ Thi không để lại sách; ta biết ông chủ yếu qua Trang Tử. Công Tôn Long còn lại sách Công Tôn Long Tử, nhưng chỉ vài thiên, và giới nghiên cứu vẫn bàn về độ xác thực của từng thiên. Vì vậy mọi diễn giải về họ đều nên dè dặt.

(Bức tranh chung về các cuộc tranh luận thời Bách gia — Nho, Mặc, Đạo, Pháp — được bàn ở các tài liệu về bút chiến lịch sử. Bài này chỉ đi vào kỹ thuật biện luận của Danh gia.)

Huệ Thi: người bạn cãi của Trang Tử

Huệ Thi (khoảng thế kỷ 4 TCN) từng làm quan to ở nước Ngụy. Thiên Thiên hạ trong Trang Tử chép lại một loạt mệnh đề của ông, nghe như câu đố, ví dụ:

• Cái lớn đến tột cùng không có gì ở ngoài, gọi là "đại nhất"; cái nhỏ đến tột cùng không có gì ở trong, gọi là "tiểu nhất".
• Mặt trời vừa đứng bóng đã là lúc xế; vật vừa sinh ra đã là lúc chết.
• Hôm nay đi sang nước Việt mà hôm qua đã tới.
• Trời thấp ngang đất, núi bằng ngang đầm.

Thiên Thiên hạ chép mà không giải thích, nên các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều cách hiểu. Một cách hiểu phổ biến: Huệ Thi đang cho thấy những phân biệt ta coi là tuyệt đối (lớn–nhỏ, cao–thấp, nay–qua) thật ra phụ thuộc vào chỗ đứng và cách gọi. Chính thiên Thiên hạ chê ông nói nhiều mà không về được đâu.

Cuộc đối đáp trên cầu sông Hào

Đoạn nổi tiếng nhất ở thiên Thu thuỷ: Trang Tử và Huệ Thi dạo trên cầu sông Hào. Trang Tử nói cá bơi thong thả, đó là cái vui của cá. Huệ Thi hỏi: "Ông không phải là cá, sao biết cá vui?" Trang Tử đáp: "Ông không phải là tôi, sao biết tôi không biết cá vui?" Huệ Thi: "Tôi không phải ông nên không biết ông, thì ông không phải cá nên không biết cá, thế là trọn rồi." Trang Tử bảo hãy quay về câu hỏi gốc: ông hỏi "sao biết", tức là đã biết tôi biết rồi mới hỏi — tôi biết từ trên cầu sông Hào này.

Câu cuối của Trang Tử là một nước đi rất "Danh gia": bám vào nghĩa của chữ "sao" (từ đâu, bằng cách nào) để xoay câu hỏi. Đến nay người đọc vẫn tranh luận ai thắng.

Trang Tử còn kể: sau khi Huệ Thi mất, Trang Tử đi qua mộ ông và kể chuyện người thợ đất nước Dĩnh — người thợ đẽo chỉ dám vung rìu khi có người bạn đứng yên tin mình; người ấy mất rồi thì không còn ai để thi tài. Ý là từ khi Huệ Thi mất, Trang Tử không còn ai để cùng bàn luận. Một đối thủ giỏi là thứ quý.

Công Tôn Long và "ngựa trắng không phải ngựa"

Công Tôn Long (khoảng thế kỷ 3 TCN) người nước Triệu, từng là môn khách của Bình Nguyên quân. Thiên Bạch mã luận trong sách của ông bảo vệ một mệnh đề nghe vô lý: "Ngựa trắng không phải là ngựa."

Lập luận theo cách dễ hiểu

Ý chính trong thiên ấy có thể diễn đạt lại thế này: "ngựa" là chữ gọi hình dáng; "trắng" là chữ gọi màu. "Ngựa trắng" là gọi cả hình dáng lẫn màu — tức là một tên gọi khác với "ngựa". Nếu ai đó cần một con ngựa, thì ngựa vàng, ngựa đen đều được; còn nếu cần một con ngựa trắng, thì ngựa vàng, ngựa đen đều không được. Vậy "ngựa trắng" và "ngựa" không phải là một.

Mấu chốt nằm ở chữ "không phải" (phi). Trong tiếng nói thường ngày, "ngựa trắng là ngựa" nghĩa là ngựa trắng thuộc loại ngựa. Công Tôn Long lại dùng "là" theo nghĩa đồng nhất: cái tên "ngựa trắng" có trùng khít với cái tên "ngựa" không? Theo nghĩa thứ nhất, ông sai; theo nghĩa thứ hai, ông đúng. Cả cuộc tranh luận thực chất là tranh luận về nghĩa của một chữ — rất gần với điều ngày nay gọi là đánh tráo khái niệm, chỉ khác là ở đây người nói cố tình phơi nó ra để người nghe phải nghĩ.

Cuộc đối đáp với Khổng Xuyên

Thiên Tích phủ của sách kể Khổng Xuyên, hậu duệ của Khổng Tử, gặp Công Tôn Long và nói: nếu ông bỏ thuyết "ngựa trắng không phải ngựa" thì tôi xin làm học trò. Công Tôn Long đáp rằng chính Khổng Tử từng phân biệt "người nước Sở" với "người" — trong chuyện vua Sở mất cung, Khổng Tử bảo nên nói "người mất, người được" chứ không cần nói "người Sở". Vậy ông Khổng Xuyên chấp nhận phân biệt của tổ tiên mình mà lại bác phân biệt của tôi. Đây là kỹ thuật dùng chính chuẩn mực của đối phương để đáp lại họ.

Giai thoại ngựa trắng qua cửa ải

Có giai thoại kể Công Tôn Long cưỡi ngựa trắng qua cửa ải, lính gác đòi thuế ngựa, ông bảo ngựa trắng không phải ngựa. Chuyện này nên coi là giai thoại: Hàn Phi Tử kể một chuyện tương tự về một nhà biện luận khác tên Nhi Thuyết — người giỏi cãi đến mấy, qua cửa ải vẫn phải nộp thuế ngựa trắng. Ý của Hàn Phi rõ ràng: lời biện hay không đổi được thực tế.

Bảng: kỹ thuật Danh gia và bài học hôm nay

Ba ví dụ đời thường: "ngựa trắng" trong đời sống

Ở cửa hàng điện thoại: Khách: "Quảng cáo ghi 'miễn phí vận chuyển' mà sao tôi phải trả phí giao nhanh?" Nhân viên: "Dạ, giao nhanh không phải là vận chuyển thường ạ." — Một kiểu "ngựa trắng không phải ngựa". Khách đáp: "Vậy cho tôi xem điều kiện ghi rõ 'miễn phí' áp dụng cho loại giao nào."

Trong bữa cơm: Mẹ: "Đã bảo không ăn vặt trước bữa tối." Con: "Con ăn trái cây, trái cây đâu phải đồ ăn vặt!" — Con đang bám vào nghĩa hẹp của "ăn vặt". Mẹ có thể nói rõ luật: "Ý mẹ là không ăn gì trong một tiếng trước bữa."

Ở cuộc họp: "Chúng ta không cắt giảm nhân sự, chúng ta chỉ không gia hạn hợp đồng." — Hai tên gọi, một thực tế với người bị ảnh hưởng. Câu đáp: "Với người lao động, hai việc này khác nhau ở điểm nào?"

Cách làm và góc nhìn hôm nay

Bài học thực dụng nhất từ Danh gia: khi một cuộc cãi lặp đi lặp lại mà không tiến, hãy kiểm chữ. Ba bước:

1. Tìm chữ then chốt mà hai bên cùng dùng ("ăn vặt", "miễn phí", "cắt giảm").
2. Mỗi người nói nghĩa mình đang dùng, bằng một ví dụ: "Với em, trái cây có tính là ăn vặt không?"
3. Chọn một nghĩa chung cho cuộc bàn này, rồi mới bàn tiếp.

Danh gia thường bị các trường phái khác chê là "nói khéo mà vô dụng" — Tuân Tử phê phán việc dùng tên làm rối thực. Nhưng chính họ là những người đầu tiên ở Trung Hoa coi ngôn ngữ là đối tượng cần soi xét. Muốn đọc thêm: thiên Thiên hạ và thiên Thu thuỷ trong Trang Tử (có nhiều bản dịch tiếng Việt), thiên Chính danh trong Tuân Tử, và các sách lịch sử triết học Trung Quốc có chương về Danh gia và Mặc gia hậu kỳ.

Bài tập

1. Tình huống: "Em không nói dối, em chỉ không kể hết." Đây có phải kiểu "ngựa trắng không phải ngựa" không? Gợi ý: Gần như vậy: tách một tên gọi để thoát khỏi tên gọi kia. Câu hỏi đúng: người nghe có bị dẫn tới hiểu sai không? Nếu có, "không kể hết" đã làm việc của "nói dối".
2. Tình huống: Hai bạn cãi nhau "Học online có phải là đi học không?" Gợi ý cách gỡ. Gợi ý: Hỏi "đi học" đang dùng theo nghĩa nào: có mặt ở trường, hay tiếp nhận bài giảng có thầy cô? Chọn nghĩa xong, câu trả lời gần như hiển nhiên.
3. Tình huống: Ai đó nói "Đắt hay rẻ là tương đối, nên giá này không đắt." Đáp lại theo tinh thần bảng trên. Gợi ý: "Tương đối thì phải có mốc. So với các cửa hàng cùng khu thì giá này cao hơn bao nhiêu?"
4. Tình huống: Viết lại câu hỏi "Sao bạn biết chuyện đó?" để không bị trả lời kiểu Trang Tử "tôi biết từ trên cầu". Gợi ý: "Bạn dựa vào nguồn nào hoặc thấy điều gì mà kết luận như vậy?"
5. Tình huống: Giải thích "ngựa trắng không phải ngựa" cho một bạn lớp 8 trong ba câu, không dùng thuật ngữ. Gợi ý: "Nếu mẹ bảo mua 'quả táo', táo xanh táo đỏ đều được. Nếu mẹ bảo mua 'táo đỏ', táo xanh là sai. Vậy 'táo đỏ' và 'táo' không phải cùng một yêu cầu — Công Tôn Long chơi chữ đúng ở chỗ đó."