Năm phần của tu từ học theo Cicero: tìm ý, bố cục, lời văn, ghi nhớ

Năm phần của tu từ học là năm việc người nói phải làm để có một bài nói hoàn chỉnh: tìm ý (inventio), bố cục (dispositio), lời văn (elocutio), ghi nhớ (memoria) và trình bày (pronuntiatio hay actio). Khung này được trình bày rõ trong Rhetorica ad Herennium — cuốn sách khuyết danh thời La Mã từng bị gán cho Cicero — và trong các tác phẩm của chính Cicero. Hai nghìn năm sau, nó vẫn là danh sách kiểm tra tốt nhất cho bất kỳ ai chuẩn bị một bài nói.

Cicero và những cuốn sách dạy nói của La Mã

Marcus Tullius Cicero (106–43 TCN) là luật sư, chính khách và nhà hùng biện nổi tiếng nhất La Mã. Ông xuất thân từ Arpinum, không thuộc dòng dõi quý tộc lâu đời, và leo lên nhờ chính tài nói ở toà án.

Về lý thuyết, Cicero để lại nhiều tác phẩm:

• De inventione (Về việc tìm ý): viết khi còn rất trẻ, chỉ bàn kỹ phần đầu tiên trong năm phần. Về sau chính ông coi đó là sách non tay.
• De oratore (Về nhà hùng biện, năm 55 TCN): viết dưới dạng đối thoại giữa các nhà hùng biện La Mã đời trước, bàn về người nói lý tưởng phải học rộng đến đâu.
• Brutus và Orator (năm 46 TCN): một cuốn kể lịch sử các nhà hùng biện La Mã, một cuốn phác chân dung người nói hoàn hảo.

Song song là Rhetorica ad Herennium, thường được xếp vào khoảng thập niên 80 TCN, gửi cho một người tên Gaius Herennius. Thời Trung Cổ, sách này được tin là của Cicero và được dạy rất rộng; giới nghiên cứu hiện nay coi là khuyết danh. Đây là sách tiếng Latinh còn lại sớm nhất trình bày đủ cả năm phần.

Năm phần, từng phần một

Tìm ý: xác định "chỗ tranh chấp" trước

Trong De inventione, Cicero trình bày một công cụ thừa hưởng từ thầy dạy nói Hy Lạp Hermagoras: học thuyết về status (điểm tranh chấp). Trước khi tìm lý lẽ, phải hỏi hai bên đang cãi nhau ở tầng nào:

• Sự việc: chuyện đó có xảy ra không? ("Con có làm vỡ cốc không?")
• Định nghĩa: chuyện đã xảy ra thì gọi nó là gì? ("Làm vỡ" hay "lỡ tay"?)
• Tính chất: nó đúng hay sai, nặng hay nhẹ, có lý do chính đáng không? ("Con đang dọn bàn giúp mẹ thì trượt tay.")
• Thẩm quyền: chuyện này có đúng là việc của nơi này, người này phán xét không?

Rất nhiều cuộc cãi nhau dậm chân tại chỗ vì một bên cãi ở tầng sự việc, bên kia cãi ở tầng tính chất. Xác định đúng tầng là tìm được nửa số ý cần nói.

Bố cục: sáu phần của một bài nói

De inventione và Ad Herennium chia bài nói thành các phần: mở đầu (lấy thiện cảm và sự chú ý), kể sự việc, nêu những điểm sẽ bàn, chứng minh, bác bỏ ý phe kia, và kết luận. Một bài nói ba phút ở cuộc họp vẫn đi đúng khung ấy, chỉ là mỗi phần ngắn lại.

Lời văn: ba giọng

Truyền thống La Mã phân biệt ba giọng: giản dị, trung bình và trang trọng. Cicero gắn chúng với ba nhiệm vụ của người nói: dạy cho hiểu, làm cho người nghe thích thú, và lay động họ. Không giọng nào luôn tốt hơn; lỗi là dùng giọng trang trọng cho việc cần nói giản dị, hoặc ngược lại.

Ghi nhớ: cung điện ký ức

Ad Herennium là nguồn cổ đầy đủ nhất về phương pháp ghi nhớ bằng "chỗ" và "hình ảnh": tưởng tượng một con đường hay ngôi nhà quen thuộc, đặt mỗi ý của bài nói vào một chỗ dọc đường dưới dạng một hình ảnh kỳ lạ, dễ nhớ. Khi nói, chỉ việc "đi lại" con đường ấy trong đầu. Kỹ thuật này về sau được gọi là cung điện ký ức.

Trình bày: giọng và dáng

Ad Herennium bàn kỹ cách điều chỉnh âm lượng, nhịp và cử chỉ theo từng phần của bài nói. Cicero, như Demosthenes trước ông, đề cao phần này: cùng một lời, trình bày khác nhau thì sức nặng khác nhau.

Ba ví dụ đời thường: thiếu một phần là hỏng

Thiếu bố cục — họp phụ huynh: "Thưa các phụ huynh, về chuyến dã ngoại thì xe là bốn mươi lăm chỗ, à mà trước đó phải nói là nhà trường đồng ý rồi, còn tiền thì… để em nói sau, à các cháu cần mang mũ…" — Ý đủ cả, nhưng không ai nhớ được gì. Sửa: "Tôi xin nói ba việc: đã được duyệt chưa, chi phí bao nhiêu, các cháu cần mang gì."

Sai tầng tranh chấp — bữa cơm: Bố: "Con lại về muộn!" Con: "Con về muộn vì cô giữ lại tập văn nghệ mà." Bố: "Bố không cần biết, muộn là muộn!" — Con đang cãi ở tầng tính chất (có lý do chính đáng), bố đứng ở tầng sự việc (đã muộn). Câu gỡ của con: "Con đồng ý là con về muộn. Con chỉ muốn bố biết lý do để lần sau con báo trước."

Thiếu ghi nhớ — buổi bảo vệ đề án: Một sinh viên học thuộc lòng từng chữ, quên mất một câu ở giữa, đứng im mười giây rồi đọc lại từ đầu. — Cung điện ký ức giúp nhớ ý, không nhớ chữ; quên chữ thì nói bằng chữ khác.

Cách làm: chuẩn bị một bài nói ba phút theo năm phần

1. Tìm ý (5 phút): viết ra mọi ý có thể, rồi hỏi "đang tranh chấp ở tầng nào?" Gạch bỏ ý không trúng tầng đó.
2. Bố cục (3 phút): chọn ba ý mạnh nhất. Xếp ý mạnh nhất ở đầu hoặc cuối, ý yếu hơn ở giữa. Viết một câu mở và một câu kết quay về cùng một điểm.
3. Lời văn (3 phút): mỗi ý viết thành một câu không quá hai mươi chữ. Thay mọi từ chuyên môn bằng từ thường, hoặc giải thích ngay.
4. Ghi nhớ (2 phút): gán ba ý vào ba chỗ quen: cửa nhà, phòng khách, bàn ăn. Gắn mỗi ý với một hình ảnh lạ.
5. Trình bày (tập 2 lần): nói to một lần một mình, một lần trước một người. Đánh dấu chỗ cần dừng lại.

Câu mẫu khi người khác nói lan man: "Anh cho em xin tóm lại: anh đang muốn nói mấy ý, ý nào quan trọng nhất?" — đó là mời họ quay về phần bố cục.

Góc nhìn hôm nay

Năm phần của tu từ học được dạy liên tục ở châu Âu từ thời La Mã qua Trung Cổ tới Phục Hưng, và ngày nay ẩn trong mọi lời khuyên thuyết trình. Người tập tranh biện có thể dùng nó như danh sách soát lỗi sau mỗi vòng đấu: mình hỏng ở phần nào — ý thiếu, sắp xếp rối, chữ dài dòng, quên mạch, hay nói nhỏ? Gọi đúng tên phần hỏng thì biết phải luyện gì.

Muốn đọc thêm: Rhetorica ad Herennium (quyển III có phần ghi nhớ nổi tiếng), De oratore của Cicero, và Đời Cicero của Plutarch nếu muốn biết thêm về con người ông.

Bài tập

1. Tình huống: Hai chị em cãi nhau: "Em lấy áo chị mặc!" — "Áo đó mẹ mua chung cho hai đứa mà!" Họ đang tranh chấp ở tầng nào? Gợi ý: Không còn ở tầng sự việc (em có lấy), mà ở tầng định nghĩa: áo đó là "của chị" hay "của chung"? Hỏi mẹ là gỡ được.
2. Tình huống: Sắp xếp lại các ý cho một lời đề nghị ở cuộc họp: (a) chi phí thêm ít; (b) khách phàn nàn về thời gian chờ; (c) đề xuất thêm một quầy thu ngân giờ cao điểm. Gợi ý: b → c → a: nêu vấn đề, đưa giải pháp, rồi gỡ trước mối lo về chi phí.
3. Tình huống: Viết lại câu sau theo giọng giản dị: "Việc tối ưu hoá quy trình vận hành sẽ góp phần nâng cao hiệu suất tổng thể của bộ phận." Gợi ý: "Làm gọn quy trình thì cả phòng làm nhanh hơn."
4. Tình huống: Dùng cung điện ký ức cho ba ý: an toàn, chi phí, thời gian. Gợi ý ba hình ảnh. Gợi ý: Ở cửa nhà: chiếc mũ bảo hiểm to quá cỡ (an toàn). Trên ghế sofa: con heo đất đang khóc (chi phí). Trên bàn ăn: chiếc đồng hồ chảy như kem (thời gian).
5. Tình huống: Sau một vòng tập, một bạn học sinh tự nhận "em nói dở lắm". Huấn luyện viên dùng năm phần thế nào để góp ý mà không dán nhãn? Gợi ý: "Phần tìm ý của em có ba lý lẽ tốt. Phần mình cần tập thêm là trình bày — lần sau em thử nhìn lên ba lần trong bài nói nhé."