Vẽ bản đồ lập luận (argument mapping) là trình bày một lập luận thành sơ đồ cây: kết luận ở trên cùng, bên dưới là các lý do đỡ nó, dưới mỗi lý do là bằng chứng và các phản đối, mỗi ô chỉ chứa một ý, nối với nhau bằng mũi tên. Chỉ cần một tờ giấy A4 và cây bút. Sơ đồ làm lộ ra thứ mà bài văn che đi: lý do nào đang gánh cả lập luận, chỗ nào chỉ có khẳng định mà không có gì đỡ, và đối phương sẽ đánh vào đâu.
Bản đồ lập luận khác dàn ý ở đâu
Dàn ý đi theo thứ tự nói: mở bài, ý một, ý hai, kết. Bản đồ đi theo quan hệ đỡ – chống: ý nào làm chỗ dựa cho ý nào. Hai ý đứng cạnh nhau trong dàn ý có thể thật ra là một ý nói hai lần; trên bản đồ, chúng sẽ nằm chồng lên cùng một chỗ và bạn thấy ngay.
Ý tưởng vẽ lập luận thành sơ đồ không mới. Đầu thế kỷ 20, luật gia người Mỹ John Henry Wigmore đã vẽ sơ đồ để sắp xếp chứng cứ trong các vụ án, cho thấy chứng cứ nào đỡ cho kết luận nào. Ngày nay giáo viên tư duy phản biện ở nhiều nước dùng bản đồ lập luận trong lớp học; có phần mềm chuyên dụng, nhưng giấy bút vẫn đủ cho mọi việc trong bài này.
Bộ quy ước tối thiểu
| Thành phần | Vẽ thế nào | Quy tắc |
|---|---|---|
| Kết luận | Ô trên cùng, viền đậm | Một câu hoàn chỉnh, có chủ ngữ và vị ngữ |
| Lý do | Ô bên dưới, mũi tên đi lên, đánh dấu + | Mỗi ô một ý; nếu có chữ "và" thì thử tách làm hai |
| Phản đối | Ô bên cạnh, mũi tên đi lên, đánh dấu – | Phản đối nhắm vào đúng một ô, không nhắm vào "cả lập luận" |
| Đáp lại phản đối | Ô dưới ô phản đối, đánh dấu – | Là phản đối của phản đối |
| Bằng chứng | Ô nhỏ ở đáy, có thể khoanh tròn | Ghi nguồn ngắn; không có thì ghi "chưa có" |
| Hai lý do phải đi cùng | Hai ô nối chung một mũi tên | Thiếu một trong hai thì không đỡ được gì |
Dòng cuối là chỗ người mới hay bỏ sót. "Xe buýt có tuyến qua trường" và "giờ xe chạy khớp giờ học" là hai lý do phải đi cùng nhau mới đỡ được "con có thể đi xe buýt tới trường". Vẽ chúng thành hai nhánh riêng thì tưởng có hai chỗ dựa, thật ra chỉ có một, mà phá một nửa là đổ.
Cách làm: vẽ một bản đồ trong mười phút
Lấy một cuộc bàn trong bữa cơm:
Con: "Năm nay con lớp 7 rồi, cho con tự đi xe buýt đi học đi mẹ. Bạn Lan cũng đi mà."
Mẹ: "Đường đông, mẹ lo. Mà sáng con hay dậy trễ."
Bố: "Đi xe buýt thì bố đỡ phải chở, nhưng tuyến số mấy, đổi xe không?"
Bước 1 — Viết kết luận lên đầu tờ giấy. "Con nên tự đi xe buýt đến trường từ năm lớp 7."
Bước 2 — Liệt kê mọi lý do đã được nói, mỗi lý do một ô. (+) Con đã đủ lớn. (+) Bạn Lan cũng đi. (+) Bố đỡ phải chở. (–) Đường đông. (–) Con hay dậy trễ. (?) Có tuyến thẳng hay phải đổi xe.
Bước 3 — Hỏi mỗi ô: nó đỡ cho ô nào? "Bạn Lan cũng đi" thật ra đỡ cho "con đã đủ lớn" (bạn cùng tuổi làm được), không đỡ trực tiếp cho kết luận. Kéo nó xuống làm ô con.
Bước 4 — Hỏi ô nào chưa có gì đỡ. "Con đã đủ lớn" chỉ có một ô con là bạn Lan. Thiếu: con đã từng tự đi đâu chưa, có biết xử lý khi lỡ xe không.
Bước 5 — Gắn phản đối vào đúng ô nó nhắm. "Đường đông" nhắm vào an toàn trên đường đi bộ ra trạm; "dậy trễ" nhắm vào giờ xe. Hai phản đối khác nhau, cách đáp khác nhau.
Bản đồ ra được trông như sau (đọc từ dưới lên):
- KẾT LUẬN: Con nên tự đi xe buýt đến trường từ lớp 7.
- (+) Con đủ khả năng tự đi.
- (+) Bạn cùng lớp đã đi được.
- (+) Chưa có: con từng tự đi một chặng nào chưa?
- (–) Con hay dậy trễ, dễ lỡ xe.
- (–) Có chuyến sau cách 15 phút, vẫn kịp giờ vào lớp — cần kiểm lịch chạy.
- (+) Đường đi an toàn đủ.
- (+ cùng) Có tuyến đi thẳng, không đổi xe VÀ trạm cách nhà dưới năm phút đi bộ.
- (–) Đường ra trạm đông xe máy.
- (–) Có đèn tín hiệu cho người đi bộ ở ngã tư đầu hẻm.
- (+) Bố đỡ mất thời gian đưa đón.
- (+) Con đủ khả năng tự đi.
Nhìn bản đồ, cả nhà thấy ngay việc cần làm tiếp không phải là cãi tiếp, mà là hai việc cụ thể: kiểm lịch xe buýt, và cho con thử tự đi một tuần có người đi theo từ xa. Đó là giá trị lớn nhất của bản đồ: nó biến cãi nhau thành danh sách việc cần kiểm.
Dùng bản đồ khi chuẩn bị tranh biện
Với kiến nghị "Thành phố nên miễn phí xe buýt cho học sinh.", trong mười lăm phút chuẩn bị, đội có thể vẽ bản đồ cho cả hai phe trên cùng một tờ giấy:
- Kết luận ở giữa, nhánh (+) bên trái, nhánh (–) bên phải.
- Mỗi thành viên trong hai phút điền mọi ý nghĩ ra vào hai nhánh.
- Gom các ô trùng nhau. Thường thấy ba bốn ô thật ra là một ý.
- Đánh dấu ô nào phe mình chắc nhất (nhiều ô con đỡ) và ô nào phe kia sẽ đánh (ít ô con, có phản đối mạnh).
- Chọn hai ba nhánh dày nhất làm luận điểm; nhánh mỏng mà quan trọng thì phân công người chuẩn bị đỡ.
Khi đã quen, cùng một tờ giấy dùng tiếp trong trận: ghi phản bác của đối phương vào đúng ô họ nhắm. Cách này khác với ghi chép theo cột (flowing) mà wiki tranhdau đã có bài: flowing ghi theo thời gian của trận đấu, bản đồ ghi theo cấu trúc của lập luận. Nhiều người dùng flowing trong trận và bản đồ khi chuẩn bị hoặc khi xem lại.
Câu mẫu khi dùng bản đồ trong lúc bàn:
- "Lý do này đang đỡ cho kết luận, hay đỡ cho một lý do khác?"
- "Ô này chưa có gì đỡ. Ta có bằng chứng nào không?"
- "Phản đối của anh nhắm vào ô nào trên đây?"
- "Hai ý này có phải phải đi cùng nhau mới đứng được không?"
Lỗi hay gặp khi vẽ
- Viết cụm từ thay vì câu. Ô ghi "an toàn" thì không biết đang khẳng định gì. Ghi "Đường ra trạm đủ an toàn cho trẻ 12 tuổi" thì mới phản đối được.
- Nhét hai ý vào một ô. "Rẻ và tiện" là hai lý do, có thể đúng một sai một.
- Vẽ phản đối nhắm vào cả cây. Phản đối luôn nhắm một ô cụ thể. Không chỉ được ô nào thì phản đối đó còn mơ hồ.
- Vẽ quá đẹp quá lâu. Mười phút với bút chì và tẩy là đủ. Bản đồ để nghĩ, không phải để nộp.
Bài tập: vẽ và sửa bản đồ
1. Trong nhóm Zalo chung cư: "Nên lắp thêm camera ở hầm xe vì tháng rồi mất hai mũ bảo hiểm, mà camera bây giờ cũng rẻ." Có mấy lý do? Chúng đi riêng hay đi cùng?
Đáp án gợi ý: Hai lý do: (1) có mất đồ — chỉ ra vấn đề; (2) camera rẻ — chỉ ra chi phí thấp. Chúng đỡ riêng cho kết luận. Còn thiếu một lý do quan trọng: camera làm giảm mất đồ thế nào (ai xem, có răn đe không).
2. Tách ô sau thành các ô một ý: "Học online tiện vì không phải đi lại và xem lại bài giảng được."
Đáp án gợi ý: Ô A: "Học online không mất thời gian đi lại." Ô B: "Học online cho xem lại bài giảng." Cả hai đỡ riêng cho "Học online tiện".
3. Phản đối "Thầy cô không kiểm soát được học sinh trong lớp online" nhắm vào ô nào: kết luận "Nên chuyển lớp học thêm buổi tối sang online", hay lý do "Học online hiệu quả như học trực tiếp"?
Đáp án gợi ý: Nhắm vào lý do "hiệu quả như học trực tiếp". Gắn đúng ô giúp thấy phản đối này không chạm vào lý do "đỡ đi lại buổi tối", nên lý do đó vẫn đứng.
4. Tìm cặp lý do phải đi cùng: kết luận "Nên tổ chức chợ phiên đồ cũ ở sân trường mỗi tháng". Lý do: (a) học sinh có nhiều đồ dùng còn tốt không dùng; (b) có nhiều gia đình cần đồ giá rẻ; (c) sân trường trống vào sáng Chủ nhật.
Đáp án gợi ý: (a) và (b) phải đi cùng: có hàng mà không có người cần, hoặc có người cần mà không có hàng, thì chợ không chạy. (c) đỡ riêng cho việc chọn địa điểm.
Câu hỏi thường gặp
Argument mapping là gì?
Là cách vẽ một lập luận thành sơ đồ cây, kết luận ở trên, các lý do, bằng chứng và phản đối ở dưới, mỗi ô một ý, nối bằng mũi tên. Nó giúp thấy rõ ý nào đỡ cho ý nào và chỗ nào còn trống.
Bản đồ lập luận khác sơ đồ tư duy (mind map) thế nào?
Sơ đồ tư duy nối các ý theo liên tưởng quanh một chủ đề. Bản đồ lập luận chỉ nối theo quan hệ đỡ hoặc chống: ô dưới phải là lý do để tin, hoặc lý do để nghi, ô trên.
Có cần phần mềm để vẽ bản đồ lập luận không?
Không cần. Giấy, bút chì và tẩy là đủ cho hầu hết việc chuẩn bị tranh biện hay bàn chuyện gia đình. Phần mềm chỉ tiện khi bản đồ lớn và cần sửa nhiều lần.
Bản đồ lập luận giúp gì trong tranh biện?
Khi chuẩn bị, nó cho thấy nhánh nào dày để làm luận điểm và nhánh nào mỏng cần chuẩn bị đỡ. Khi xem lại trận đấu, nó cho thấy phản bác của đối phương đã chạm vào ô nào và ô nào phe mình bỏ trống.
Học sinh mấy tuổi có thể tập vẽ bản đồ lập luận?
Học sinh cuối cấp tiểu học đã có thể vẽ bản đồ đơn giản với một kết luận và vài lý do. Từ cấp 2 trở lên có thể thêm phản đối và đáp lại phản đối. Nên bắt đầu bằng chuyện gần gũi như chọn nơi đi dã ngoại của lớp.
