Lập luận thực tiễn nói rằng một đề xuất đúng hay sai vì hậu quả của nó: tốt hơn hay tệ hơn cho ai, bao nhiêu. Lập luận nguyên tắc nói rằng nó đúng hay sai vì bản thân việc làm đó: có tôn trọng quyền, có công bằng, có thuộc thẩm quyền của người quyết định hay không — kể cả khi hậu quả chưa rõ. Dấu hiệu nhận ra: câu thực tiễn hay có chữ "sẽ dẫn tới", "giảm", "tăng"; câu nguyên tắc hay có chữ "quyền", "không ai được", "công bằng", "ai có quyền quyết định".
Hai kiểu lý lẽ trong cùng một bữa cơm
Đề bàn ở nhà: có nên đọc tin nhắn điện thoại của con 15 tuổi không.
Bố: "Phải đọc. Bây giờ trên mạng đủ thứ lừa đảo, có đọc mới phát hiện sớm được."
Mẹ: "Đọc lén thì con mất lòng tin, lần sau có chuyện thật con giấu luôn."
Con: "Đó là tin nhắn của con với bạn. Bố mẹ đâu có cho con đọc tin nhắn của bố mẹ."
Bố và mẹ đang lập luận thực tiễn, chỉ là hai hậu quả ngược nhau: bố nhắm vào an toàn, mẹ nhắm vào lòng tin. Người con lập luận nguyên tắc: có một vùng riêng tư mà người khác không được xâm phạm, kể cả khi họ có ý tốt. Ba lý lẽ không đánh nhau trực tiếp, nên bữa cơm kéo dài mà không đi tới đâu. Muốn bàn cho ra, phải biết mỗi người đang dùng loại lý lẽ nào.
Bảng phân biệt hai loại
| Lập luận thực tiễn | Lập luận nguyên tắc | |
|---|---|---|
| Câu hỏi trung tâm | Kết quả sẽ thế nào? | Làm vậy có đúng không, ai có quyền làm? |
| Bằng chứng chính | Cơ chế, số liệu, ví dụ | Giá trị được bảo vệ, sự nhất quán, so với các trường hợp đã được chấp nhận |
| Điểm mạnh | Cụ thể, dễ hình dung | Vẫn đứng được khi hậu quả còn tranh cãi |
| Điểm yếu | Dễ bị phản bác bằng hậu quả ngược hoặc số liệu khác | Dễ thành khẩu hiệu nếu không giải thích vì sao nguyên tắc đó quan trọng |
| Câu mở đầu hay dùng | "Đề xuất này sẽ dẫn tới…" | "Kể cả khi kết quả tốt, chúng ta vẫn không được…" |
| Hợp với đề | Chính sách, quy định, kế hoạch | Quyền, tự do, công bằng, ai được quyết định |
Lưu ý: "nguyên tắc" ở đây không có nghĩa là đạo đức chung chung. Nó là một lý lẽ có cấu trúc riêng, và cũng phải được chứng minh như lý lẽ thực tiễn.
Cách làm: dựng một lập luận nguyên tắc không thành khẩu hiệu
Lỗi lớn nhất của người mới là hô tên nguyên tắc rồi dừng: "Đây là quyền riêng tư!" Giám khảo nghe xong sẽ hỏi ngầm: thì sao? Ai nói quyền riêng tư thắng an toàn? Một lập luận nguyên tắc đầy đủ có bốn bước.
Lấy kiến nghị "Phụ huynh không nên đọc tin nhắn của con tuổi teen khi con không biết." Phe Ủng hộ.
- Gọi tên nguyên tắc cho hẹp. Không phải "quyền riêng tư" chung chung, mà: "Một người đang lớn cần có một vùng giao tiếp mà người lớn không nhìn vào, để tập tự xử lý quan hệ của mình."
- Giải thích vì sao nguyên tắc đó đáng giữ. "Tuổi teen là lúc người ta tập làm người lớn: tập tự giải quyết chuyện giận hờn với bạn, tập nhận ra ai đáng tin. Không có vùng riêng, các em không tập được, chỉ học cách giấu giỏi hơn."
- Cho thấy nó áp dụng vào đây. "Đọc lén tin nhắn chính là lấy đi vùng đó, và lấy đi mà em không biết, nên em cũng không thể tự điều chỉnh."
- Nói rõ khi nào nguyên tắc nhường chỗ. "Nguyên tắc này có ngưỡng: khi có dấu hiệu rõ ràng em đang gặp nguy hiểm, như bị đe doạ hay bị dụ gặp người lạ, bố mẹ có lý do để can thiệp. Nhưng 'lo chung chung' thì chưa tới ngưỡng đó."
Bước 4 là thứ làm lập luận nguyên tắc đáng tin. Nguyên tắc không có ngưỡng nghe cực đoan, và đối phương chỉ cần đưa ra một ca nguy hiểm là làm nó đổ. Nguyên tắc có ngưỡng thì đứng được: phe bạn đã nói trước ca nguy hiểm thuộc về ngoại lệ.
Câu mẫu:
- "Kể cả khi phe bên kia đúng về kết quả, vẫn còn câu hỏi: ai có quyền quyết định điều này?"
- "Chúng tôi không nói nguyên tắc này tuyệt đối. Nó nhường chỗ khi…, và tình huống hôm nay chưa tới mức đó."
- "Chúng ta đã chấp nhận nguyên tắc này ở chuyện…; không có lý do gì để bỏ nó ở đây."
Câu mẫu cuối là phép so sánh nhất quán: tìm một trường hợp mà ai cũng đồng ý, rồi cho thấy trường hợp đang bàn giống nó ở điểm quan trọng. Ví dụ: "Không ai thấy bình thường khi bố mẹ bóc thư tay của con. Tin nhắn chỉ là thư viết trên máy."
Khi nào dùng loại nào
Dùng nguyên tắc khi hậu quả mù mờ
Nếu cả hai phe đều có cơ chế hợp lý và không ai có số liệu chắc, cuộc so hậu quả sẽ hoà. Lúc đó lập luận nguyên tắc là thứ phá thế hoà. Đề về đọc tin nhắn là ví dụ: đọc có thể phát hiện nguy hiểm sớm, cũng có thể làm con giấu kỹ hơn; không ai chứng minh chắc được bên nào nhiều hơn.
Dùng thực tiễn khi đề là một kế hoạch cụ thể
Kiến nghị kiểu "Thành phố nên chuyển một làn ô tô trên đường X thành làn xe buýt" gần như không có tranh cãi nguyên tắc. Không ai có "quyền" được một làn đường riêng. Đề này thắng thua ở chuyện kẹt xe giảm hay tăng, người đi xe buýt tăng hay không.
Dùng cả hai, nhưng nói rõ quan hệ
Mạnh nhất là khi hai loại lý lẽ đỡ nhau. Ở một cuộc họp phụ huynh về camera trong lớp học:
Phụ huynh A: "Lắp camera rồi cho phụ huynh xem trực tiếp trên điện thoại thì yên tâm hơn."
Cô giáo: "Về nguyên tắc, lớp học là nơi các cháu được sai mà không bị cả chục người lớn nhìn vào. Về thực tế, tôi đã thấy các cháu ngại giơ tay hỏi khi biết bố mẹ bạn đang xem."
Cô giáo đặt nguyên tắc trước, rồi dùng quan sát thực tế để cho thấy nguyên tắc đó không phải lý thuyết suông. Đó là cách ghép hai loại lý lẽ gọn nhất.
Lỗi hay gặp
- Đánh nguyên tắc bằng số liệu. Phe kia nói "đọc lén là xâm phạm vùng riêng", bạn đáp "nhưng số vụ lừa đảo tăng". Hai câu không chạm nhau. Phải đáp vào chính nguyên tắc: nó có ngưỡng nào, và tình huống này đã vượt ngưỡng chưa.
- Nguyên tắc tự mâu thuẫn với chính phe mình. Bảo vệ "quyền tự quyết của học sinh" ở luận điểm một, rồi đề xuất "nhà trường quyết định thay" ở luận điểm hai.
- Gọi tên nguyên tắc quá rộng. "Tự do" là quá rộng, đối phương sẽ hỏi "vậy tự do vượt đèn đỏ cũng được à?". Thu hẹp: "tự do lựa chọn những việc chỉ ảnh hưởng tới chính mình".
Bài tập: gọi tên loại lý lẽ
1. "Cấm học sinh nhuộm tóc là sai, vì màu tóc không ảnh hưởng gì tới việc học của bạn khác." Nguyên tắc hay thực tiễn?
Đáp án gợi ý: Nguyên tắc, kiểu "chỉ được hạn chế việc ảnh hưởng tới người khác". Vế "không ảnh hưởng tới việc học của bạn khác" là bước cho thấy nguyên tắc áp dụng vào đây.
2. "Bỏ thi giữa kỳ thì học sinh bớt áp lực, ngủ đủ hơn." Loại nào? Phe kia đáp lại cùng loại thế nào?
Đáp án gợi ý: Thực tiễn. Đáp cùng loại: "Không có thi giữa kỳ, toàn bộ áp lực dồn vào cuối kỳ, nên tháng cuối học sinh còn ngủ ít hơn."
3. Thêm ngưỡng cho nguyên tắc sau: "Người thuê nhà có quyền nuôi thú cưng trong phòng."
Đáp án gợi ý: "…miễn là thú cưng không gây tiếng ồn hay mùi ảnh hưởng tới phòng bên, và người thuê chịu trách nhiệm sửa chữa hư hại."
4. Ở công ty, sếp nói: "Kiểm tra lịch sử duyệt web của nhân viên sẽ tăng năng suất." Viết một câu nguyên tắc để đáp lại.
Đáp án gợi ý: "Công ty có quyền đánh giá kết quả công việc, nhưng không có quyền theo dõi từng hành động của một người trưởng thành trong giờ làm, khi kết quả đã đo được bằng cách khác."
5. Tìm phép so sánh nhất quán cho phe phản đối kiến nghị "Phụ huynh được xem camera lớp học trực tiếp".
Đáp án gợi ý: "Không ai đề nghị đặt camera trong phòng họp của bố mẹ để con cái xem trực tiếp. Mỗi người, kể cả trẻ nhỏ, cần một nơi làm việc mà không bị người ngoài nhìn từng phút."
Câu hỏi thường gặp
Lập luận nguyên tắc là gì?
Là lý lẽ cho rằng một việc đúng hay sai vì bản chất của nó, như có tôn trọng quyền, có công bằng, có thuộc thẩm quyền của người quyết định không, chứ không chỉ vì kết quả nó đem lại.
Lập luận nguyên tắc và thực tiễn khác nhau thế nào?
Lập luận thực tiễn hỏi "kết quả sẽ ra sao", còn lập luận nguyên tắc hỏi "làm vậy có đúng không, ai có quyền". Lý lẽ thực tiễn dựa vào cơ chế và số liệu; lý lẽ nguyên tắc dựa vào giá trị được bảo vệ và sự nhất quán.
Lập luận nguyên tắc có yếu hơn lập luận thực tiễn không?
Không. Nó yếu khi chỉ là khẩu hiệu. Nếu giải thích được vì sao nguyên tắc quan trọng, nó áp dụng vào đây thế nào và có ngưỡng nào, nó thường quyết định trận đấu khi hai phe hoà nhau về hậu quả.
Làm sao phản bác một lập luận nguyên tắc?
Có ba hướng: chỉ ra nguyên tắc đó không áp dụng vào trường hợp này, chỉ ra tình huống đã vượt ngưỡng mà nguyên tắc phải nhường, hoặc đưa ra một nguyên tắc khác nặng hơn đang bị đe doạ. Đáp bằng số liệu thuần thường không chạm được tới nó.
