Trên một trang báo điện tử có ba loại bài nằm lẫn vào nhau: tin (thuật lại sự việc đã xảy ra, ai làm gì ở đâu khi nào), bình luận (người viết nêu quan điểm và lý lẽ của mình) và bài PR (bài do một doanh nghiệp, tổ chức trả tiền hoặc cung cấp để quảng bá). Nhận ra loại bài trước khi đọc là bước soi ngôn từ đầu tiên: mỗi loại có quyền dùng một kiểu câu chữ khác nhau, và cái hại nhất là khi một loại khoác áo loại kia.
Ba loại bài khác nhau ở đâu
Ba loại bài không khác nhau ở độ dài hay chủ đề. Chúng khác nhau ở lời hứa ngầm với người đọc. Tin hứa: "đây là chuyện đã xảy ra, đã được kiểm". Bình luận hứa: "đây là ý của tôi, kèm lý lẽ, bạn có quyền không đồng ý". Bài PR, nếu trung thực, hứa: "đây là thông tin một bên muốn bạn biết". Rắc rối nảy ra khi lời hứa bị đánh tráo: một bài quảng bá viết như tin, một ý kiến cá nhân viết như sự thật đã xác lập.
| Đặc điểm | Tin | Bình luận | Bài PR |
|---|---|---|---|
| Câu mở đầu | Sự việc: ai, làm gì, ở đâu, khi nào | Một nhận định, một câu hỏi, một luận đề | Thường là lợi ích hoặc thành tích của một bên |
| Ngôi người viết | Ẩn, không nói "tôi" | Có thể nói "tôi", "theo tôi" | Ẩn, nhưng ca ngợi một phía |
| Nguồn | Nêu tên người nói, cơ quan, tài liệu | Có thể dẫn nguồn, chủ yếu là lý lẽ | Chủ yếu là người của chính doanh nghiệp |
| Tính từ | Ít, mô tả được kiểm chứng | Nhiều hơn, mang đánh giá | Rất nhiều tính từ khen: "đột phá", "hàng đầu" |
| Phía bị ảnh hưởng | Được hỏi ý kiến khi có tranh chấp | Có thể được nhắc để phản bác | Gần như không có phía khác |
| Dấu hiệu ở trang | Chuyên mục thời sự, đời sống… | Chuyên mục ý kiến, góc nhìn, diễn đàn | Ghi chú "nội dung tài trợ", "thông tin doanh nghiệp", hoặc không ghi gì |
Ba ví dụ đọc thử
Thử đặt ba đoạn mở đầu cạnh nhau, cùng nói về một chuyện: một trường tiểu học thôi giao bài tập về nhà.
Đoạn A: "Từ đầu năm học này, Trường Tiểu học X không giao bài tập về nhà cho học sinh lớp 1 và lớp 2. Hiệu trưởng nhà trường cho biết quyết định được đưa ra sau khi lấy ý kiến phụ huynh trong buổi họp đầu năm. Một số phụ huynh lo con thiếu thời gian ôn tập."
Đoạn B: "Bỏ bài tập về nhà ở tiểu học là một bước đi đúng, nhưng chưa đủ. Tôi cho rằng điều trẻ thiếu không phải là thời gian rảnh, mà là thời gian được chơi ngoài trời cùng bố mẹ."
Đoạn C: "Giữa lúc nhiều phụ huynh loay hoay với bài tập của con, nền tảng học trực tuyến Y mang đến giải pháp đột phá giúp trẻ tự học hiệu quả chỉ với 15 phút mỗi ngày, được hàng nghìn gia đình tin dùng."
Đoạn A là tin: có trường, có thời điểm, có người nói được nêu chức danh, có cả phía lo ngại. Đoạn B là bình luận: chữ "tôi cho rằng" nói rõ đây là ý kiến. Đoạn C là bài PR: mở bằng một nỗi lo chung, rồi đưa ngay một sản phẩm cụ thể vào làm lời giải, kèm "đột phá" và "hàng nghìn gia đình tin dùng" mà không ai đếm.
Đoạn C có lỗi khi nó được trình bày như tin, không ghi chú gì, rồi được chia sẻ vào nhóm Zalo phụ huynh kèm lời "báo viết đây các mẹ ạ".
Dấu hiệu nhận ra bài PR khoác áo tin
Nhiều tờ báo nghiêm túc ghi rõ bài nào là nội dung tài trợ. Nhưng trên các trang tin tổng hợp, trang tự xưng là "tạp chí", và nhất là khi bài được chụp màn hình gửi qua mạng xã hội, dòng ghi chú ấy thường biến mất. Sáu dấu hiệu sau giúp nhận ra:
- Chỉ có một nguồn, và nguồn đó là người của doanh nghiệp. "Đại diện công ty cho biết", "theo nhà sáng lập". Không có chuyên gia độc lập, không có khách hàng không hài lòng, không có cơ quan quản lý.
- Tên sản phẩm hoặc thương hiệu xuất hiện nhiều lần, thường được in đậm, kèm đường dẫn mua hàng hoặc số điện thoại.
- Tính từ tuyệt đối: "hàng đầu", "duy nhất", "đột phá", "thế hệ mới", "được chuyên gia đánh giá cao" mà không nêu chuyên gia nào.
- Kết bài kêu gọi hành động: "đăng ký ngay", "số lượng có hạn", "ưu đãi chỉ trong tháng này". Tin không bao giờ bảo bạn mua gì.
- Không có ngày tháng của sự việc. Tin cần thời điểm; bài PR thì "luôn đúng" nên thường lờ mốc thời gian.
- Vấn đề được dựng lên rồi giải ngay trong cùng một bài, và lời giải chỉ có một.
Bình luận viết giọng tin: chỗ khó nhận ra hơn
Bài PR còn dễ đoán vì có mùi bán hàng. Khó hơn là bình luận viết bằng giọng tin: người viết không nói "tôi cho rằng" mà đặt ý kiến của mình vào câu khẳng định trần.
So sánh hai câu: "Học sinh hiện nay nghiện điện thoại" và "Một khảo sát của trường trên 300 học sinh lớp 8 cho thấy 6 em trên 10 dùng điện thoại hơn ba giờ mỗi ngày". Câu đầu là một đánh giá ("nghiện") khoác áo sự thật. Câu sau là một dữ kiện có nguồn, có mẫu, có con số — người đọc tự đánh giá.
Dấu hiệu của ý kiến khoác áo tin:
- Câu khẳng định chung về cả một nhóm người ("giới trẻ bây giờ", "dân văn phòng", "phụ huynh thời nay").
- Từ mang đánh giá nằm trong câu tưởng là thuật lại: "ngang nhiên", "bất chấp", "trắng trợn", "thần tốc" (xem thêm bài về từ ngữ mang cảm xúc).
- Chỉ có lời của một phía, phía kia được tóm tắt bằng giọng của người viết.
Bình luận tốt không có lỗi gì: tin cho bạn biết chuyện gì xảy ra, bình luận giúp bạn nghĩ xem chuyện đó có nghĩa gì. Chỉ cần nó tự nhận là bình luận.
Khi nào KHÔNG nên vội gắn nhãn "bài PR"
Có một kiểu đọc quá tay: hễ bài nhắc tên một công ty là hô "bài PR!". Hô vậy thì oan trong mấy trường hợp:
- Tin kinh doanh: "Công ty Z công bố lợi nhuận quý III giảm 12%" có tên doanh nghiệp, nhưng là tin — và còn là tin bất lợi cho họ.
- Bài đánh giá sản phẩm có so sánh: nếu bài nêu ưu điểm lẫn nhược điểm, so với sản phẩm khác, có cách thử nghiệm rõ ràng, thì đó là báo chí tiêu dùng.
- Thông cáo được trích có ghi nguồn: "theo thông cáo của công ty" là phóng viên nói rõ đây là lời của một bên. Câu đó trung thực.
- Bài tài trợ có ghi chú rõ ràng: nó minh bạch, người đọc biết mình đang đọc gì.
Câu hỏi đúng không phải "bài này có tên công ty không" mà là "bài này có cho mình biết ai đang nói và vì lợi ích gì không".
Cách đọc lại: năm câu hỏi trước khi chia sẻ
- Bài này nằm ở chuyên mục nào? Cuộn lên đầu trang, xem đường dẫn có chữ "y-kien", "goc-nhin", "doanh-nghiep", "tai-tro" không.
- Ai đang nói? Đếm số nguồn có tên. Một nguồn duy nhất, lại là bên hưởng lợi, thì coi đó là lời quảng bá.
- Câu nào là dữ kiện, câu nào là đánh giá? Gạch chân các tính từ. Bỏ hết chúng đi, đoạn văn còn lại nói gì?
- Phía bị ảnh hưởng có được hỏi không? Tin về một tranh chấp mà chỉ có lời một bên là tin thiếu.
- Bài có bảo mình làm gì không? Mua, đăng ký, gọi điện, chia sẻ gấp — đó không còn là thông tin nữa.
Khi có người gửi bài vào nhóm, câu đáp lịch sự mà không gây sự là: "Bài này hình như là bài giới thiệu của chính công ty đó, mình chưa thấy ý kiến bên ngoài. Ai có nguồn khác không?" Hoặc với bình luận: "Đây là ý kiến của tác giả, có lý ở đoạn đầu, nhưng con số thì bài không nêu nguồn."
Bài tập: gọi tên loại bài
Đọc từng đoạn, đoán đây là tin, bình luận hay bài PR, và chỉ ra chữ nào giúp bạn đoán. Đáp án gợi ý nằm ngay sau.
1. "Sáng 3/11, một đoạn đường dài khoảng 200 m ở phường K bị ngập sau trận mưa lớn kéo dài hai giờ. Đại diện đơn vị thoát nước cho biết đã điều xe bơm tới hiện trường."
Gợi ý: Tin. Có thời điểm, địa điểm, quy mô ước lượng, nguồn có chức năng rõ ràng, không tính từ đánh giá.
2. "Thành phố cứ mưa là ngập, và sẽ còn ngập chừng nào chúng ta còn bê tông hoá mọi khoảng đất trống."
Gợi ý: Bình luận. "Cứ… là", "chừng nào chúng ta còn" là nhận định và dự báo của người viết, không phải thuật lại.
3. "Mùa mưa đến, đừng để căn nhà thân yêu chịu cảnh thấm dột. Sơn chống thấm thế hệ mới của hãng Q với công nghệ nano tiên tiến là lựa chọn hàng đầu của các kiến trúc sư."
Gợi ý: Bài PR. Một thương hiệu, tính từ tuyệt đối, "các kiến trúc sư" không tên, dựng nỗi lo rồi đưa lời giải duy nhất.
4. "Hãng Q vừa bị cơ quan chức năng xử phạt vì ghi sai thông tin trên nhãn một dòng sơn, theo thông báo trên trang của cơ quan này ngày 1/11."
Gợi ý: Tin. Có tên doanh nghiệp nhưng là tin bất lợi, nguồn là cơ quan độc lập, có ngày. Không phải PR chỉ vì có tên hãng.
5. "Giới trẻ bây giờ chẳng ai chịu đọc sách nữa."
Gợi ý: Ý kiến khoác áo dữ kiện. Khái quát cả một nhóm, không mẫu, không số. Viết lại cho trung thực: "Tôi thấy học sinh quanh tôi ít đọc sách hơn thời tôi đi học."
Góc nhìn hôm nay
Một đoạn văn đi qua ba lần chụp màn hình thì mất hết khung, tới tay ta chỉ còn chữ. Vì vậy kỹ năng phân loại bài cần chuyển từ "nhìn chỗ đăng" sang "nhìn câu chữ". Một thói quen đơn giản: mỗi khi đọc một đoạn khiến mình muốn chia sẻ ngay, hãy hỏi "đây là tin, ý kiến, hay ai đó đang bán gì?". Với học sinh, giáo viên có thể in ba đoạn cùng chủ đề như phần ví dụ ở trên, bỏ hết tên báo, cho cả lớp phân loại rồi giải thích lý do. Việc kiểm tra nguồn tin và nhận ra trang mạo danh thì wiki Sắc Sảo đã có bài riêng; ở đây ta chỉ lo phần câu chữ.
Câu hỏi thường gặp
Bài PR là gì?
Bài PR là bài viết nhằm quảng bá hình ảnh, sản phẩm hoặc thông điệp của một doanh nghiệp, tổ chức, thường do chính họ cung cấp hoặc trả phí đăng. Bài PR không sai nếu được ghi rõ là nội dung tài trợ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được trình bày như tin tức khách quan.
Tin tức và bình luận khác nhau thế nào?
Tin thuật lại sự việc đã xảy ra, dựa trên nguồn có thể kiểm chứng, và người viết không nêu quan điểm riêng. Bình luận là ý kiến của người viết, kèm lý lẽ để thuyết phục. Cả hai đều có giá trị, miễn là bình luận không giả làm tin.
Làm sao biết một bài báo là bài quảng cáo?
Xem chuyên mục và dòng ghi chú "nội dung tài trợ" hay "thông tin doanh nghiệp". Đếm nguồn: nếu chỉ có người của doanh nghiệp nói, có nhiều tính từ tuyệt đối, có lời kêu gọi mua hay đăng ký ở cuối bài, khả năng cao đó là bài quảng bá.
Bài có tên công ty có phải lúc nào cũng là PR không?
Không. Tin kinh doanh, tin xử phạt, bài đánh giá có so sánh ưu nhược điểm đều nhắc tên doanh nghiệp mà vẫn là báo chí độc lập. Điều cần hỏi là bài có nhiều nguồn không và có cho người đọc thấy mặt bất lợi không.
Dạy học sinh phân biệt tin và ý kiến thế nào?
Cho các em đọc ba đoạn cùng chủ đề nhưng khác loại, che tên báo, rồi yêu cầu gạch chân tính từ và đếm nguồn. Sau đó cho các em tự viết lại một câu ý kiến thành câu có nguồn và số liệu. Bài tập ngắn nhưng nhớ lâu.
