Tranh biện bằng tiếng Việt khác tranh biện tiếng Anh ở ba chỗ: thuật ngữ phải dịch cho thống nhất, cách xưng hô phải chọn sao cho vừa lịch sự vừa không cứng, và giọng nói dễ rơi vào văn mẫu diễn văn. Một bài tranh biện tiếng Việt tốt nghe như một người hiểu chuyện đang giải thích cho người nghe thông minh — không như đọc báo cáo, không như hô khẩu hiệu. Dấu hiệu dễ nhận: giám khảo ghi chép kịp và nhớ được câu bạn nói.
Bộ thuật ngữ nên thống nhất trong đội và trong câu lạc bộ
Phần lớn tài liệu tranh biện trên thế giới viết bằng tiếng Anh, nên câu lạc bộ Việt Nam thường dùng xen hai thứ tiếng. Không sao, miễn trong một trận, một câu lạc bộ, mọi người hiểu cùng một chữ. Bảng dưới là các cách gọi hay gặp; cột cuối là gợi ý dùng trên sàn.
| Tiếng Anh | Cách gọi tiếng Việt hay gặp | Gợi ý khi nói trên sàn |
|---|---|---|
| Motion | kiến nghị, đề, chủ đề | "kiến nghị" khi đọc đề; "đề" khi nói thường |
| Proposition / Government | phe Đề xuất, phe Ủng hộ, phe Chính phủ | theo thể thức: WSDC dùng "Đề xuất", BP dùng "Chính phủ" |
| Opposition | phe Phản đối, phe Đối lập | tương tự: WSDC "Phản đối", BP "Đối lập" |
| Argument | luận điểm | "luận điểm thứ nhất của chúng tôi" |
| Rebuttal | phản bác, phản biện | "phản bác" khi đánh vào ý phe kia |
| Rebuild | củng cố, dựng lại | "dựng lại luận điểm" |
| Model | mô hình | "mô hình của chúng tôi như sau" |
| Burden of proof | gánh nặng chứng minh | "phe bạn có gánh nặng phải chứng minh…" |
| Clash | điểm va chạm, điểm xung đột | "điểm va chạm thứ nhất" |
| Weighing | cân đo, so sánh | "cân đo hai lợi ích này" |
| Point of Information (POI) | câu hỏi chen ngang, câu hỏi thông tin | đứng dậy, nói "Xin hỏi một câu" |
| Signposting | báo hiệu, dẫn đường | "Tôi sẽ nói ba điều…" |
Chữ "phản biện" trong tiếng Việt có hai nghĩa: phản bác ý phe kia, và tư duy phản biện nói chung. Trên sàn, dùng "phản bác" cho nghĩa đầu sẽ ít gây nhầm hơn.
Xưng hô: "chúng tôi", "chúng em" hay "bọn mình"?
Tiếng Anh chỉ có "we" và "you". Tiếng Việt bắt người nói chọn quan hệ ngay từ câu đầu. Mấy thói quen ổn định ở các buổi tranh biện học đường:
- Gọi người chấm: "Thưa ban giám khảo" hoặc "Thưa giám khảo" — một lần ở đầu bài là đủ, không lặp mỗi đoạn.
- Tự xưng phe mình: học sinh thường dùng "chúng em" khi giám khảo là thầy cô, "chúng tôi" khi ở giải có không khí trang trọng hoặc giữa sinh viên với nhau. Một trận nên giữ một cách.
- Gọi phe kia: "phe bạn", "phía bạn", hoặc gọi đúng tên vai: "phe Phản đối", "người nói thứ hai phe Đề xuất". Tránh "các bạn" kèm giọng mỉa, tránh gọi tên riêng.
- Nhắc đồng đội: "người nói thứ nhất của chúng tôi", "đồng đội tôi" — không gọi "bạn Lan", vì giám khảo ghi chép theo vai.
"Bọn mình", "tụi mình", "mấy bạn" nghe gần gũi nhưng thường lệch không khí phòng đấu. Dùng được ở buổi tập nội bộ.
Giọng tự nhiên: tránh văn mẫu diễn văn
Lỗi lớn nhất của người mới tranh biện tiếng Việt là nói như đọc diễn văn khai giảng:
"Kính thưa ban giám khảo, kính thưa các bạn phe Phản đối cùng toàn thể khán giả thân mến. Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, vấn đề sử dụng điện thoại của học sinh đang trở thành một vấn đề nhức nhối được toàn xã hội quan tâm…"
Câu này dài hai mươi giây và chưa nói gì. Giám khảo không ghi được chữ nào. So với:
"Thưa giám khảo, giờ ra chơi là ba mươi phút duy nhất trong ngày mà trẻ được tự chọn chơi với ai, chơi gì. Chúng em muốn giữ ba mươi phút đó cho trẻ."
Câu thứ hai ngắn, cụ thể, có hình ảnh, và đã chứa luận điểm.
Mấy cụm nên bỏ
- "Trong bối cảnh hiện nay", "không thể phủ nhận rằng", "như chúng ta đã biết" — rào đón, không mang thông tin.
- "Vấn đề nhức nhối", "hồi chuông cảnh tỉnh" — cảm xúc thay lý lẽ.
- "Ý kiến của phe bạn hoàn toàn sai lầm" — phán chứ không chỉ ra.
- Từ Hán Việt chồng nhau ("phương diện", "khía cạnh", "phạm trù") khi một chữ thuần Việt nói được.
Ba đoạn thoại thường gặp
Buổi tập câu lạc bộ, sau khi một bạn vừa nói xong:
— Em nói "phe bạn" mà mặt cứ quay về phía bạn ấy. Nói với giám khảo, không nói với đối thủ.
— Dạ, nhưng em đang phản bác bạn ấy mà.
— Phản bác thì vẫn nói cho giám khảo nghe. Em không cần thuyết phục phe kia, em cần thuyết phục người cầm bút.
Hai bạn chuẩn bị, tranh cãi về chữ:
— Ghi "cân đo" hay "weighing"?
— Viết gì cũng được, lên sàn nói "cân đo". Giám khảo hôm nay là cô dạy Văn.
— Thế "clash"?
— "Điểm va chạm". Đừng nói "clash", cô không biết lại tưởng mình chơi chữ.
Giám khảo nhận xét:
"Nội dung tốt, nhưng em dùng bốn từ để chỉ cùng một thứ: 'lợi ích', 'tác động', 'ảnh hưởng tích cực', 'impact'. Cô ghi thành bốn ý khác nhau rồi phải gạch đi. Chọn một chữ và giữ nguyên cả bài."
Cách làm: viết lại câu cho dễ nghe
- Một câu, một ý. Nếu câu có hai chữ "và" nối hai mệnh đề dài, tách làm hai.
- Chủ ngữ là người, không phải "vấn đề". Thay "việc sử dụng điện thoại gây ra hệ quả…" bằng "trẻ cầm điện thoại thì…".
- Báo hiệu bằng số: "Tôi có hai điều. Điều thứ nhất… Điều thứ hai…" — tiếng Việt nói nhanh dễ trôi, con số giúp người nghe bám.
- Giữ thuật ngữ cố định: chọn "luận điểm" thì cả bài là "luận điểm".
- Ví dụ ở Việt Nam: nhóm Zalo lớp, bữa cơm, chợ, giờ tan trường — giám khảo hình dung ngay, khỏi phải giải thích.
- Đọc to khi tập: câu nào vấp khi đọc thì sẽ vấp trên sàn.
Về giọng vùng miền: không có giọng "chuẩn" trong tranh biện. Giám khảo chấm sự rõ ràng, không chấm phương ngữ. Chỉ cần lưu ý những từ địa phương mà người vùng khác có thể không hiểu, và tốc độ nói đủ chậm để ghi chép kịp.
Tranh biện tiếng Việt trong lớp học
Chương trình Ngữ văn 2018 có các hoạt động nói và nghe, trong đó có thảo luận và tranh luận về một vấn đề. Thầy cô muốn tổ chức một trận nhỏ trong lớp có thể giữ khung đơn giản: hai đội ba người, mỗi người ba bốn phút, một bài phản hồi ngắn, giám khảo là cả lớp ghi chép theo cột. Điều quan trọng nhất ở cấp này không phải thắng thua mà là học sinh tập nghe ý người khác và đáp lại đúng ý đó.
Bài tập
1. Viết lại cho gọn: "Kính thưa ban giám khảo, trong bối cảnh hiện nay khi công nghệ ngày càng phát triển, không thể phủ nhận rằng điện thoại thông minh đã và đang có những tác động vô cùng to lớn tới học sinh."
Đáp án gợi ý: "Thưa giám khảo, nhiều học sinh lớp sáu đã có điện thoại riêng và mang nó tới trường. Chúng em bàn xem nên làm gì với ba mươi phút ra chơi."
2. Câu nào nên tránh khi gọi phe kia? (a) "Phe bạn chưa trả lời…" (b) "Các bạn ấy có vẻ chưa đọc kỹ đề." (c) "Người nói thứ hai phe Phản đối cho rằng…"
Đáp án gợi ý: (b) — giọng mỉa và nhắm vào người, không vào ý.
3. Bài nói dùng lẫn "tác động", "ảnh hưởng", "impact", "hệ quả". Sửa thế nào?
Đáp án gợi ý: Chọn một chữ (ví dụ "tác động") và dùng suốt bài. Nếu cần phân biệt tốt và xấu, nói "tác động tốt", "tác động xấu".
4. Chọn xưng hô cho trận trong lớp, giám khảo là cô giáo chủ nhiệm.
Đáp án gợi ý: "Thưa cô" hoặc "Thưa ban giám khảo" ở đầu bài; tự xưng "chúng em"; gọi phe kia "phe bạn" hoặc theo vai.
5. Chuyển câu sau sang chủ ngữ là người: "Việc áp dụng chính sách cấm điện thoại sẽ dẫn tới sự gia tăng các hoạt động vận động."
Đáp án gợi ý: "Không có điện thoại, trẻ sẽ chạy ra sân nhiều hơn."
Câu hỏi thường gặp
Tranh biện bằng tiếng Việt dùng thuật ngữ gì?
Các thuật ngữ hay dùng gồm kiến nghị, phe Đề xuất hoặc Chính phủ, phe Phản đối hoặc Đối lập, luận điểm, phản bác, mô hình, gánh nặng chứng minh, điểm va chạm và cân đo. Quan trọng nhất là cả đội và cả trận dùng thống nhất một cách gọi.
Trong tranh biện nên xưng "chúng tôi" hay "chúng em"?
Học sinh thường xưng "chúng em" khi giám khảo là thầy cô, còn "chúng tôi" hợp với không khí trang trọng hoặc giữa sinh viên. Không có quy định cứng, chỉ cần giữ một cách xưng suốt trận.
Có nên mở đầu bằng "Kính thưa ban giám khảo, kính thưa quý vị…"?
Không cần. Một câu "Thưa giám khảo" là đủ. Lời chào dài chiếm thời gian mà không mang ý nào, trong khi câu đầu là lúc giám khảo chú ý nhất.
Giọng địa phương có bị trừ điểm khi tranh biện không?
Không. Giám khảo chấm sự rõ ràng và thuyết phục chứ không chấm phương ngữ. Chỉ nên tránh từ địa phương khó hiểu với người vùng khác và giữ tốc độ vừa phải.
