So sánh khập khiễng (false analogy): khi phép so sánh gãy ở chỗ quan trọng

So sánh khập khiễng (false analogy) là ngụy biện dựa vào việc hai thứ giống nhau ở vài điểm để kết luận chúng giống nhau ở một điểm khác, trong khi chúng khác nhau đúng ở chỗ quyết định kết luận ấy. Dấu hiệu nhận ra: câu "cũng như…", "giống hệt…", "khác gì…" dẫn tới một kết luận mạnh, nhưng điểm giống được nêu ra lại không liên quan tới điều đang bàn. Cách gỡ: hỏi "hai thứ này giống nhau ở chỗ nào, và chỗ đó có phải chỗ quyết định không?"

Phép so sánh làm việc thế nào

So sánh là một trong những công cụ lập luận mạnh nhất của con người. Ta hiểu cái mới qua cái cũ: "tim giống như cái máy bơm", "trí nhớ ngắn hạn giống bàn làm việc, chỉ chứa được ít đồ một lúc". Một phép so sánh tốt có dạng:

1. A và B giống nhau ở các điểm 1, 2, 3.
2. B có tính chất X.
3. Các điểm 1, 2, 3 chính là thứ làm cho B có X.
4. Vậy A có lẽ cũng có X.

Bước 3 là then chốt, và nó thường bị bỏ qua. So sánh khập khiễng xảy ra khi A và B giống nhau ở những điểm không gây ra X, hoặc khác nhau ở đúng điểm gây ra X.

Đây là ngụy biện đánh tráo: người nói vẫn bàn đúng chủ đề, nhưng lén thay đối tượng đang xét bằng một đối tượng khác "trông giống", rồi lấy kết luận về đối tượng kia mang về.

Ví dụ đời thường

Bữa cơm gia đình bàn chuyện học

"Học cũng như ăn cơm, phải ăn đủ ba bữa. Nên con phải học đủ ba ca: trên lớp, học thêm buổi chiều, tự học buổi tối."

Học và ăn giống nhau ở chỗ cần đều đặn. Nhưng điều quyết định "ba bữa" là nhu cầu năng lượng của cơ thể theo nhịp ngày. Học thì cần nghỉ để ghi nhớ, và lượng học tốt nhất phụ thuộc vào từng em, chẳng có lý do gì phải đúng "ba ca".

Cuộc họp về giờ làm việc

"Công ty là một gia đình. Đã là gia đình thì không ai tính toán giờ giấc, ở lại làm thêm là chuyện bình thường."

Công ty giống gia đình ở chỗ có gắn bó, có giúp đỡ nhau. Nhưng công ty khác gia đình ở chính chỗ quyết định: quan hệ lao động có hợp đồng, có trả lương theo thời gian. Chính điểm khác này làm "không tính toán giờ giấc" không áp sang được.

Bình luận về quy định đội mũ khi đi xe đạp điện

"Bắt đội mũ khi đi xe đạp điện thì khác gì bắt đội mũ khi đi bộ. Vô lý."

Xe đạp điện và đi bộ cùng là cách di chuyển chậm hơn xe máy. Nhưng điều quyết định việc đội mũ là tốc độ và nguy cơ ngã khi va chạm — ở chỗ đó, xe đạp điện gần xe máy hơn là gần đi bộ.

Ở quán cà phê, chuyện nuôi con

"Dạy con cũng như trồng cây, cứ để tự nhiên là lớn. Đừng can thiệp nhiều."

Đây là trường hợp thú vị: cây cũng cần tưới nước, bón phân, tỉa cành, chống sâu. Phép so sánh không chỉ khập khiễng mà còn hiểu sai cả vế được đem ra so.

Bảng kiểm tra một phép so sánh

Khi nào không phải ngụy biện

"So sánh khập khiễng!" là câu hay bị hô oan, vì phép so sánh nào cũng có chỗ khác. Không có hai thứ giống hệt nhau — nếu giống hệt thì đã không cần so. Câu hỏi đúng không phải "có khác nhau không" mà là "chỗ khác có làm đổ kết luận không".

• So sánh để minh hoạ, không để chứng minh. "Bộ nhớ đệm của máy tính giống như cái bàn làm việc." Người nói chỉ giúp hình dung, không rút ra kết luận nào. Khập khiễng ở chi tiết cũng không sao.
• Điểm khác không liên quan. "Cấm điện thoại trong giờ học cũng giống cấm đọc truyện trong giờ học — cả hai đều kéo sự chú ý khỏi bài giảng." Có người cãi: "Nhưng điện thoại đắt hơn truyện nhiều." Đúng, nhưng giá tiền không liên quan tới sự chú ý. Phép so sánh vẫn đứng.
• So sánh kiểu tiền lệ có điều kiện. "Trường bên cạnh đã thử bỏ thi giữa kỳ và học sinh không học kém đi, mình có điều kiện tương tự (sĩ số, chương trình), nên có thể thử." Đây là so sánh cẩn thận, nêu rõ các điểm giống liên quan.

Cách đáp lại

Đừng bác cả phép so sánh. Chấp nhận điểm giống, rồi chỉ ra điểm khác quyết định.

• "Đúng là học cũng cần đều đặn như ăn. Nhưng ăn ba bữa là vì cơ thể cần năng lượng theo nhịp ngày. Học thì não cần nghỉ để nhớ. Chỗ đó khác nhau, nên con nghĩ mình không nên suy ra 'ba ca' từ 'ba bữa'."
• "Mình gắn bó như gia đình, em đồng ý. Nhưng gia đình không có hợp đồng lao động, công ty thì có. Chuyện làm thêm giờ nằm ở phần hợp đồng, nên mình bàn theo hợp đồng nhé."
• "Xe đạp điện chạy được khoảng hai, ba chục cây số một giờ, ngã ở tốc độ đó khác hẳn ngã khi đi bộ. Nếu tiêu chí là tốc độ, thì xe đạp điện gần xe máy hơn."

Phản so sánh

Một cách khác là đưa ra một phép so sánh song song, giữ đúng cấu trúc nhưng dẫn tới kết luận rõ ràng vô lý. "Nếu công ty là gia đình nên không tính giờ, thì công ty cũng không được sa thải ai, vì gia đình đâu có đuổi con." Cách này mạnh, nhưng dùng cẩn thận: nó dễ làm người kia thấy bị chế giễu. Nói nhẹ nhàng, rồi quay về điểm khác quyết định.

Trong tranh biện

Phép so sánh là vũ khí quen thuộc trên sàn đấu, và cũng là chỗ hay bị phản bác. Với kiến nghị "Thành phố nên cấm xe máy ở khu phố cổ vào cuối tuần", phe Ủng hộ có thể nói: "Nhiều phố cổ ở châu Âu đã cấm xe và thành công." Phe Phản đối giỏi sẽ không phủ nhận thành công ở châu Âu, mà chỉ ra điểm khác: hệ thống giao thông công cộng, mật độ dân cư sống trong phố, thói quen đi lại. Phe Ủng hộ giỏi thì sẽ chủ động nêu những điểm giống liên quan ngay từ đầu (khu phố nhỏ, nhiều người đi bộ, nhiều cửa hàng nhỏ) để chặn trước lời chê "so sánh khập khiễng".

Bài tập

Tìm điểm giống, điểm khác quyết định, và cho biết so sánh có khập khiễng không.

1. "Đọc sách cũng như tập thể dục cho não, bỏ một thời gian là não 'yếu' đi."
2. "Cho trẻ dùng máy tính bảng sớm cũng như cho trẻ uống rượu sớm, đều gây nghiện."
3. "Thi cử cũng như cuộc đua, phải có người thắng người thua thì mới có động lực."
4. "Quán mới khai trương cũng như cây mới trồng, cần vài tháng để bén rễ, đừng vội đánh giá."
5. "Giảm giá liên tục cũng như uống thuốc giảm đau, đỡ nhất thời nhưng không chữa gốc."

Đáp án gợi ý

1. Có thể dùng để minh hoạ, nhưng nếu dùng để chứng minh thì cần bằng chứng riêng về não; "cơ bắp yếu khi không tập" không tự động áp sang trí nhớ hay kỹ năng đọc.
2. Khập khiễng: cùng có khả năng tạo thói quen, nhưng rượu gây hại sinh học trực tiếp tới cơ thể đang phát triển, còn màn hình có tác động khác loại. Cần bàn tác hại riêng của màn hình.
3. Khập khiễng: đua thì luôn có thứ hạng; thi có thể là thi đạt chuẩn, ai đạt cũng qua. Điểm "phải có người thua" không đúng với mọi loại thi.
4. Khá hợp lý: điểm giống liên quan là cần thời gian để có khách quen. Nhưng nếu món ăn dở thì "bén rễ" cũng không cứu được; cần tách hai chuyện.
5. Khá hợp lý nếu đã chỉ ra được "gốc" là gì (chất lượng, dịch vụ). Phép so sánh minh hoạ tốt, nhưng vẫn cần số liệu riêng.