Run khi đứng nói trước vòng đấu là phản ứng bình thường của cơ thể trước một việc mình coi là quan trọng: tim đập nhanh, tay lạnh, khô miệng, đầu trống rỗng. Không cần và cũng khó mà hết run hẳn; mục tiêu của chuẩn bị tâm lý là để cơn run không chiếm mất bài nói, bằng cách chuẩn bị kỹ phần mở đầu, có thói quen trước giờ nói và biết cách nghĩ về cảm giác đó.
Bài này viết cho người tập và huấn luyện viên. Kỹ thuật giọng, hơi thở khi nói và tư thế đã có bài riêng ở wiki khác trong hệ; ở đây chỉ bàn phần tâm lý xoay quanh vòng đấu. Nếu nỗi sợ nói trước đám đông nặng tới mức ảnh hưởng việc học, việc làm hằng ngày, nên tìm tới chuyên gia tâm lý.
Vì sao ai cũng run, kể cả người đã nói nhiều
Khi đứng trước người khác để bị đánh giá, cơ thể phản ứng như khi gặp một mối đe doạ: tim đập nhanh, thở gấp, máu dồn về cơ bắp. Đó là phản ứng cũ của loài người, không phải dấu hiệu mình yếu. Người nói lâu năm vẫn run; khác biệt là họ đã quen với cảm giác đó và biết nó sẽ dịu đi sau một hai phút đầu.
Những câu người tập hay nói trước giờ vào phòng:
- "Cô ơi, em đọc lại giấy mà không thấy chữ nào vào đầu hết."
- "Đội kia nhìn tự tin quá, chắc tụi nó đi giải nhiều rồi."
- Tin nhắn cho mẹ lúc 7 giờ sáng: "Con đau bụng, chắc con không nói được đâu."
Cả ba đều là cơn run nói bằng lời. Câu thứ hai đặc biệt hay gặp: người tập so cảm giác bên trong của mình với vẻ ngoài của người khác. Đội kia cũng đang run, chỉ là mình không thấy.
Bảng: run bình thường và khi cần giúp thêm
| Dấu hiệu | Run bình thường trước vòng đấu | Nên tìm thêm sự giúp đỡ |
|---|---|---|
| Thời điểm | Tăng trước giờ nói, dịu dần sau vài phút đầu | Kéo dài nhiều ngày trước, ảnh hưởng ăn ngủ |
| Mức độ | Khó chịu nhưng vẫn nói được | Không thể bước vào phòng, hoảng loạn |
| Sau khi nói | Nhẹ nhõm, có khi vui | Ám ảnh lâu, né mọi lần nói sau |
| Phạm vi | Chỉ quanh những lần nói quan trọng | Lan sang giờ học, giao tiếp hằng ngày |
Với cột bên phải, huấn luyện viên không nên tự xử lý. Nói chuyện với phụ huynh, giáo viên chủ nhiệm và gợi ý tìm chuyên viên tư vấn tâm lý của trường hoặc cơ sở y tế.
Cách làm: chuẩn bị theo ba mốc
Những tuần trước giải
- Tập trong điều kiện giống thật. Đấu tập với người lạ (đội trường khác, khối lớp khác), có giám khảo ngồi ghi chép, có bấm giờ. Run ở buổi tập là một liều vắc-xin nhỏ.
- Thuộc lòng 30 giây đầu. Không học thuộc cả bài, nhưng có sẵn một khung mở đầu dùng được cho mọi đề: chào, nêu câu chủ đạo, báo trước số luận điểm. Khi đầu trống rỗng, miệng vẫn đi được.
- Tập cách cứu bài. Huấn luyện viên cố tình làm người tập mất mạch (giơ bảng "còn 1 phút" khi mới phút ba, hỏi câu bất ngờ) để người tập quen việc lấy lại nhịp.
Đêm trước và sáng hôm đó
- Ngủ đủ. Thức khuya ôn ngân hàng chủ đề chỉ làm sáng hôm sau đầu nặng và dễ cáu hơn.
- Ăn sáng nhẹ, quen thuộc. Không thử món lạ, đồ uống có nhiều cà phê ngày thi.
- Chuẩn bị đồ từ tối: giấy, bút, đồng hồ, nước, giấy tờ đăng ký. Bớt một việc phải lo vào buổi sáng.
Năm phút trước khi nói
- Thở chậm, thở ra dài hơn hít vào. Ví dụ hít vào đếm bốn, thở ra đếm sáu, làm vài lần. Đây là cách đơn giản để cơ thể chậm lại.
- Đặt chân chắc xuống sàn, cảm nhận sức nặng cơ thể. Việc này kéo sự chú ý ra khỏi những suy nghĩ chạy vòng.
- Nhìn câu chủ đạo, không đọc lại cả dàn ý. Đọc lại mọi thứ phút chót chỉ làm rối thêm.
- Tự nói một câu cụ thể: "Việc đầu tiên của mình là nêu câu chủ đạo." Một việc nhỏ, rõ, làm được.
Đổi cách nghĩ về cảm giác run
Cách người tập gọi tên cảm giác có ảnh hưởng tới việc họ làm. Một số nghiên cứu tâm lý, như công trình của Alison Wood Brooks (công bố năm 2014), gợi ý rằng tự nhủ "mình đang hào hứng" trước khi nói trước đám đông giúp người ta nói tốt hơn so với cố tự trấn an "bình tĩnh nào". Lý do được đưa ra là hồi hộp và hào hứng có biểu hiện cơ thể khá giống nhau; chuyển từ nhãn "sợ" sang "hào hứng" dễ hơn là ép cơ thể tĩnh lại.
Dù hiệu quả thực tế ở mỗi người khác nhau, cách nghĩ này hợp với tranh biện: tim đập nhanh không có nghĩa là sắp hỏng, nó có nghĩa là cơ thể đang chuẩn bị cho một việc mình quan tâm.
Ba câu tự nói nên tập thay cho câu tiêu cực:
- Thay "Mình sẽ quên hết" bằng "Mình có giấy ghi và 30 giây đầu đã thuộc."
- Thay "Đội kia giỏi hơn" bằng "Mình chỉ cần làm tốt phần việc của mình trong bảy phút."
- Thay "Run thế này là không ổn" bằng "Run là vì mình quan tâm."
Khi đang nói mà bị trống đầu
Chuyện này xảy ra với mọi người nói. Cách xử lý đã tập trước sẽ cứu bài:
- Dừng lại, nhìn giấy. Dừng hai ba giây với người nghe trông như đang nhấn mạnh, không như quên bài.
- Nhắc lại câu vừa nói bằng cách khác: "Như tôi vừa nói, vấn đề nằm ở giấc ngủ của học sinh…" Câu nhắc lại cho đầu thời gian bắt lại mạch.
- Quay về câu chủ đạo nếu vẫn mất mạch, rồi đi tiếp luận điểm kế.
- Bỏ qua phần đã mất. Đừng cố nhớ lại cho bằng được một ý; nói tiếp phần còn lại tốt hơn đứng im.
Vai của huấn luyện viên và phụ huynh
Người lớn đứng quanh có thể làm cơn run nhẹ đi hoặc nặng thêm. Vài điều nên và không nên:
- Nên nói về việc làm được: "Con đã tập mở đầu mười lần rồi, nó nằm sẵn trong đầu con."
- Không nên đặt kỳ vọng kết quả: "Lần này phải vào chung kết nhé."
- Không nhắc tới thứ hạng, điểm số trước giờ nói của học sinh.
- Sau vòng đấu, hỏi về trải nghiệm trước: "Con thấy lúc nói thế nào?" rồi mới tới chuyện thắng thua.
Bài tập
Tình huống 1. Một em nhắn lúc 6 giờ sáng ngày giải: "Thầy ơi em run quá, em xin rút." Trả lời thế nào?
Gợi ý: "Thầy hiểu, ai cũng run trước vòng đầu. Em không cần hết run, chỉ cần nói được 30 giây đầu đã tập. Em cứ tới, mình gặp nhau năm phút trước giờ chuẩn bị, thở cùng nhau rồi tính tiếp." Không ép, không chê; nếu em vẫn rất hoảng thì báo phụ huynh.
Tình huống 2. Viết một khung mở đầu 30 giây dùng được cho mọi kiến nghị.
Gợi ý: "Xin chào giám khảo và các bạn. Phe chúng tôi tin rằng [câu chủ đạo]. Tôi sẽ trình bày hai luận điểm: thứ nhất là [A], thứ hai là [B]. Trước hết, tôi xin làm rõ [định nghĩa ngắn]."
Tình huống 3. Đang nói phút thứ tư, người tập quên mất luận điểm hai. Câu cứu bài là gì?
Gợi ý: Dừng, nhìn giấy, rồi: "Để tóm lại luận điểm thứ nhất: [nhắc lại]. Điều đó dẫn chúng ta tới luận điểm thứ hai…" Câu tóm lại cho đầu thời gian đọc giấy.
Tình huống 4. Thiết kế một buổi tập làm quen với áp lực cho đội trước giải hai tuần.
Gợi ý: Mời một lớp khác tới làm khán giả, mời một giáo viên khác làm giám khảo, phòng sắp như phòng thi, bấm giờ nghiêm. Sau buổi, hỏi mỗi em lúc nào run nhất và đã làm gì.
Tình huống 5. Phụ huynh hỏi: "Con tôi run đến mất ngủ cả tuần trước giải, có nên cho con đi không?"
Gợi ý: Mất ngủ cả tuần là dấu hiệu cần quan tâm hơn mức run bình thường. Nên nói chuyện với con, với giáo viên và cân nhắc gặp chuyên viên tư vấn tâm lý. Đi giải hay không có thể để con tự quyết sau khi được hỗ trợ; một giải đấu không quan trọng hơn sức khoẻ của con.
Góc nhìn hôm nay
Nỗi sợ nói trước đám đông là một trong những nỗi sợ phổ biến nhất, xuất hiện ở mọi lứa tuổi và nghề nghiệp. Tranh biện không chữa được nó trong một đêm, nhưng tạo ra thứ hiếm có: những lần nói có cấu trúc, lặp đi lặp lại, trong môi trường an toàn. Nhiều người tập kể lại rằng thứ họ mang theo lâu nhất từ đội tranh biện không phải một kỹ thuật, mà là việc đã quen đứng lên dù tim vẫn đập nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để bớt run khi tranh biện?
Tập trong điều kiện giống thật, thuộc lòng 30 giây đầu, ngủ đủ đêm trước và thở chậm với hơi thở ra dài hơn hít vào trong mấy phút trước khi nói. Mục tiêu không phải hết run mà là nói được dù đang run. Cơn run thường dịu đi sau một hai phút đầu.
Quên bài giữa chừng thì làm gì?
Dừng hai ba giây, nhìn giấy, nhắc lại câu vừa nói bằng cách khác hoặc quay về câu chủ đạo của phe. Nếu vẫn không nhớ, bỏ qua phần đó và nói tiếp phần còn lại.
Run trước khi nói có phải là yếu kém?
Không. Đó là phản ứng bình thường của cơ thể trước việc mình coi là quan trọng. Người nói nhiều năm vẫn run, chỉ là họ đã quen với cảm giác đó.
Khi nào nỗi sợ nói trước đám đông cần gặp chuyên gia?
Khi nó kéo dài nhiều ngày, ảnh hưởng ăn ngủ, gây hoảng loạn hoặc lan sang việc học, giao tiếp hằng ngày. Lúc đó nên tìm chuyên viên tư vấn tâm lý của trường hoặc cơ sở y tế.
Phụ huynh nên nói gì trước giờ con thi tranh biện?
Nói về những gì con đã chuẩn bị, tránh đặt mục tiêu thắng hay thứ hạng. Sau vòng đấu, hỏi con cảm thấy thế nào trước rồi mới nói tới kết quả.
