Phép thử "nếu vậy thì" là lấy chính nguyên tắc đối phương dùng, áp nó vào một trường hợp khác mà chính họ sẽ không chấp nhận, để chỉ ra nguyên tắc đó rộng quá hoặc sai. Dấu hiệu nhận ra: "Nếu lý do của bạn đúng, thì nó cũng buộc ta phải…". Nó không dự đoán chuyện gì sẽ xảy ra tiếp; nó kiểm tra xem lý lẽ có nhất quán không.
Phép thử này làm việc gì
Mọi lập luận đều dựa trên một nguyên tắc, nói ra hoặc ngầm hiểu. "Nên bỏ bài tập về nhà vì nó làm trẻ mệt" dựa trên nguyên tắc ngầm: "cái gì làm trẻ mệt thì nên bỏ". Phép thử "nếu vậy thì" lôi nguyên tắc đó ra ánh sáng và hỏi: nguyên tắc này còn buộc ta làm gì nữa? Tiết thể dục làm trẻ mệt. Kỳ thi làm trẻ mệt. Nếu đối phương không muốn bỏ những thứ đó, nguyên tắc của họ cần thêm điều kiện — và chính điều kiện đó mới là chỗ cần tranh luận.
Triết học gọi kiểu này là đưa tới hệ quả vô lý (reductio ad absurdum) hoặc lập luận song song. Ta không cần thuật ngữ; chỉ cần biết nó có hai kết cục tốt cho người dùng:
- Đối phương nhận hệ quả lạ ("ừ thì bỏ cả kỳ thi luôn") — họ trông cực đoan, mất người nghe.
- Đối phương thêm điều kiện ("chỉ bỏ cái gì làm mệt mà không có ích") — luận điểm của họ giờ phải chứng minh thêm rằng bài tập về nhà không có ích, tức là gánh nặng tăng lên.
Khác với "dốc trượt" ở chỗ nào
Hai cái hay bị nhầm. "Dốc trượt" (wiki sacsao có bài riêng) là dự đoán một chuỗi sự kiện: "cho phép A thì sẽ dẫn tới B, rồi C, rồi thảm hoạ". Nó sai khi các bước không có lý do để xảy ra.
"Nếu vậy thì" không dự đoán gì cả. Nó nói: chính lý lẽ bạn dùng đã đủ để biện minh cho B, ngay bây giờ, không cần chờ ai trượt. Câu hỏi không phải "điều gì sẽ xảy ra" mà là "bạn có nhất quán không".
| Dốc trượt | Phép thử "nếu vậy thì" | |
|---|---|---|
| Nói về | Chuỗi sự kiện tương lai | Phạm vi của một nguyên tắc |
| Câu đặc trưng | "Rồi sẽ dẫn tới…" | "Lý do đó cũng biện minh cho…" |
| Hỏng khi | Các bước không có lý do để xảy ra | Trường hợp đem so khác ở điểm quan trọng |
| Đối phương gỡ bằng | Chỉ ra bước bị đứt | Nêu điều kiện phân biệt hai trường hợp |
Phép thử cũng hỏng nếu trường hợp bạn đem ra khác trường hợp gốc ở đúng điểm quan trọng — khi ấy nó thành so sánh khập khiễng, lỗi có bài riêng trong danh mục ngụy biện đánh tráo.
Ba cảnh đời thường
Bữa cơm gia đình
Con: "Con đã mười lăm tuổi rồi, con có quyền tự quyết chuyện của con, nên con muốn thức tới một giờ sáng."
Bố: "Nếu mười lăm tuổi là đủ để tự quyết chuyện của mình, thì con cũng tự quyết chuyện nghỉ học hôm nào thích, chuyện đi xe máy khi chưa có bằng? Bố đoán con không định nói vậy. Vậy mình bàn xem chuyện nào thì con tự quyết, chuyện nào cần hỏi, và giờ ngủ nằm ở nhóm nào."
Ông bố không chế giễu con. Ông dùng phép thử để chuyển cuộc nói chuyện từ "con có quyền không" sang "loại quyết định nào", một câu hỏi bàn được.
Cuộc họp công ty
"Chị Lan làm việc ở nhà năng suất hơn, vì vậy chị nên được làm ở nhà cả tuần."
"Em đồng ý về năng suất. Nhưng nếu năng suất là đủ lý do, thì ai năng suất hơn khi làm ở nhà cũng được làm ở nhà cả tuần, kể cả bên bán hàng phải gặp khách. Mình có định áp cho mọi người không? Nếu không, thì ngoài năng suất còn tiêu chí nào nữa — có lẽ là việc đó có cần gặp người trực tiếp hay không."
Bình luận Facebook về phố đi bộ
"Phố đi bộ cuối tuần ồn ào, làm phiền cư dân, nên dẹp."
"Nếu cứ ồn làm phiền cư dân là phải dẹp, thì chợ sáng, sân bóng phường, đám cưới trong ngõ cũng phải dẹp. Chắc bạn không muốn vậy. Nên câu hỏi thật là ồn tới mức nào, giờ nào, và có giảm được không — ví dụ dừng nhạc từ mười giờ tối."
Cách làm: bốn bước
Bước 1. Gọi tên nguyên tắc ngầm
Viết lập luận của đối phương thành dạng "Vì [đặc điểm], nên [kết luận]". Đặc điểm đó chính là nguyên tắc. "Vì bài tập về nhà làm trẻ mệt, nên bỏ" → nguyên tắc: cái gì làm trẻ mệt thì nên bỏ.
Bước 2. Tìm trường hợp có cùng đặc điểm mà đối phương chắc chắn không muốn bỏ
Phải là trường hợp mà người nghe đồng ý ngay. Tiết thể dục, kỳ thi cuối năm, buổi tập văn nghệ — đều làm trẻ mệt, và gần như không ai đòi bỏ. Đừng chọn trường hợp mà đối phương vui vẻ nhận luôn.
Bước 3. Nói thành câu hỏi hoặc câu khẳng định ngắn
"Nếu mệt là lý do để bỏ, thì tiết thể dục cũng phải bỏ. Phe bạn chắc không muốn vậy. Vậy cái gì làm bài tập về nhà khác tiết thể dục?"
Bước 4. Đẩy gánh nặng về phía họ
Câu kết: "Điều khác biệt đó — chứ không phải chuyện trẻ mệt — mới là thứ phe bạn phải chứng minh. Và tới giờ chúng tôi chưa nghe." Bạn đã biến một luận điểm tưởng chắc thành một luận điểm còn thiếu một nửa.
Bảng: phép thử dùng đúng và dùng hỏng
| Dùng đúng | Dùng hỏng |
|---|---|
| Trường hợp đem so có cùng đặc điểm mà nguyên tắc dựa vào | Trường hợp đem so khác ở điểm then chốt (so sánh khập khiễng) |
| Hỏi để buộc đối phương nêu điều kiện | Tuyên bố đối phương "muốn bỏ cả thể dục" — dựng người rơm |
| Một trường hợp rõ ràng, người nghe gật ngay | Chuỗi năm trường hợp cực đoan, nghe như chế giễu |
| Dùng để mở ra câu hỏi thật | Dùng để kết thúc cuộc bàn bằng một câu gây cười |
Khi bạn bị áp phép thử
Đừng hoảng. Hầu như mọi nguyên tắc đều cần điều kiện; bị hỏi chỉ là lúc bạn nói điều kiện ra. Có ba cách:
- Nêu điều kiện phân biệt. "Thể dục làm mệt nhưng mệt kiểu cơ thể cần, lại diễn ra trong giờ học. Bài tập về nhà lấy vào giờ ngủ và giờ ở với gia đình. Chúng tôi phản đối thứ mệt lấy mất giờ ngủ." Tốt nhất là chuẩn bị điều kiện này từ trước, đưa vào ngay luận điểm.
- Chỉ ra trường hợp đem so khác ở điểm quan trọng. "Đám cưới trong ngõ một năm vài lần; phố đi bộ mỗi cuối tuần. Tần suất là chỗ khác."
- Nhận hệ quả nếu nó thật sự hợp lý. Đôi khi hệ quả không lạ như đối phương tưởng. "Đúng, chúng tôi cũng cho rằng các kỳ thi giữa kỳ dồn dập nên giảm." Nhận với sự bình thản thì đòn của họ mất tác dụng.
Bài tập: viết câu "nếu vậy thì"
Gọi tên nguyên tắc ngầm, rồi viết một câu "nếu vậy thì" và câu đẩy gánh nặng.
- "Nên cấm điện thoại trong giờ ra chơi vì điện thoại gây xao nhãng."
- "Phải cho học sinh tự chọn đồng phục vì các em có quyền thể hiện cá tính."
- "Nên cấm xe máy vào phố cổ vì xe máy gây ô nhiễm."
- "Không nên dạy lập trình ở tiểu học vì sau này các em chưa chắc làm nghề đó."
- "Quán ăn nên được bày bàn ra vỉa hè vì như thế phố mới có không khí."
Đáp án gợi ý:
- Nguyên tắc: cái gì gây xao nhãng thì cấm trong giờ ra chơi. "Nếu vậy thì bóng, cờ, sách truyện cũng gây xao nhãng — nhưng giờ ra chơi vốn là giờ để xao nhãng khỏi bài học. Phe bạn cần chỉ ra điện thoại xao nhãng theo cách nào khác những thứ đó."
- Nguyên tắc: học sinh có quyền thể hiện cá tính bằng trang phục. "Nếu vậy thì cả dép lê, áo in chữ gì cũng được. Chắc phe bạn sẽ đặt giới hạn. Giới hạn đó là gì, và vì sao giới hạn của đồng phục lại là quá mức?"
- Nguyên tắc: phương tiện gây ô nhiễm thì cấm vào phố cổ. "Nếu vậy thì ô tô, xe buýt chạy dầu, xe tải giao hàng cũng phải cấm. Nếu phe bạn chỉ cấm xe máy, cần nói vì sao xe máy khác."
- Nguyên tắc: môn học mà sau này các em chưa chắc làm nghề thì không nên dạy. "Nếu vậy thì bỏ cả mỹ thuật, âm nhạc, thậm chí phần lớn môn Lịch sử. Vậy giá trị của môn học không nằm ở nghề nghiệp; phe bạn cần đánh vào chỗ khác."
- Nguyên tắc: cái gì làm phố có không khí thì nên cho chiếm vỉa hè. "Nếu vậy thì hàng rong, sân khấu ca nhạc, chỗ để xe máy cũng được chiếm. Người đi bộ đi đâu? Phe bạn cần nói vỉa hè thuộc về ai trước."
Câu hỏi thường gặp
Lập luận "nếu vậy thì" là gì?
Là cách lấy nguyên tắc mà đối phương dùng, áp vào một trường hợp khác có cùng đặc điểm mà chính họ không chấp nhận. Nếu nguyên tắc dẫn tới kết luận họ không muốn, thì nguyên tắc đó cần thêm điều kiện hoặc phải bỏ. Đây là cách kiểm tra tính nhất quán của lý lẽ.
"Nếu vậy thì" có phải ngụy biện dốc trượt không?
Không. Dốc trượt dự đoán một chuỗi sự kiện sẽ xảy ra trong tương lai. "Nếu vậy thì" chỉ ra rằng chính lý lẽ hiện tại đã đủ để biện minh cho một kết luận khác, không cần dự đoán gì. Tuy nhiên nó sẽ thành lỗi nếu trường hợp đem so khác ở điểm quan trọng.
Reductio ad absurdum nghĩa là gì?
Là cách lập luận đẩy một khẳng định tới hệ quả vô lý để cho thấy khẳng định đó có vấn đề. Trong tranh luận thường ngày, nó xuất hiện dưới dạng câu "nếu vậy thì…". Dùng tốt khi hệ quả thật sự theo từ lý lẽ của đối phương, không phải do mình thêm vào.
Bị hỏi "nếu vậy thì" mà không trả lời được thì sao?
Thường là vì nguyên tắc của mình đang thiếu điều kiện. Hãy nói thẳng điều kiện phân biệt hai trường hợp, ví dụ tần suất, mức độ hay ai chịu ảnh hưởng. Nếu hệ quả thật ra hợp lý, có thể bình thản nhận nó.
Dùng "nếu vậy thì" với người nhà có bị coi là cãi láo không?
Có thể, nếu nói bằng giọng mỉa hoặc chọn ví dụ cực đoan để chế giễu. Dùng khéo là hỏi để cùng tìm điều kiện: "nếu vậy thì cả chuyện kia cũng thế à, hay có gì khác?". Mục tiêu là làm rõ ranh giới, không phải dồn người kia vào góc.
