Khiêm tốn trí tuệ (intellectual humility): biết mình có thể sai

Khiêm tốn trí tuệ (intellectual humility) là biết và thừa nhận rằng điều mình đang tin có thể sai, và sẵn lòng xem xét bằng chứng ngược lại. Nó không phải là thiếu tự tin hay không dám có ý kiến. Người khiêm tốn trí tuệ vẫn nói chắc chắn khi có cơ sở, nhưng biết rõ mình chắc đến đâu, biết giới hạn hiểu biết của mình, và tách được "ý của tôi" ra khỏi "con người tôi".

Khiêm tốn trí tuệ không phải là gì

Từ "khiêm tốn" trong tiếng Việt dễ gợi tới sự nhún nhường, nói nhỏ, không khoe. Khiêm tốn trí tuệ là chuyện khác: nó nói về quan hệ giữa mình và niềm tin của mình, không phải cách mình cư xử với người khác.

Các nhà tâm lý học đo nó thế nào

Từ giữa thập niên 2010, khiêm tốn trí tuệ trở thành một chủ đề nghiên cứu riêng trong tâm lý học. Một số thang đo được xây dựng, thường hỏi người tham gia mức đồng ý với những câu kiểu "Tôi sẵn lòng thừa nhận khi mình không biết điều gì đó" hay "Quan điểm của tôi có thể sai".

Nghiên cứu được trích nhiều là của nhóm Mark Leary (Đại học Duke) công bố năm 2017. Họ thấy người có điểm khiêm tốn trí tuệ cao hơn thường để ý tới chất lượng bằng chứng hơn — phân biệt được lập luận mạnh và lập luận yếu — và ít đánh giá người khác chỉ vì người đó đổi ý. Đây là các kết quả tương quan trên mẫu cụ thể, không phải quy luật cho mọi người; nhưng hướng của chúng khá nhất quán với các nghiên cứu sau đó.

Điều đáng chú ý: khiêm tốn trí tuệ không gắn chặt với trình độ học vấn. Người học cao vẫn có thể rất cứng, và người ít học vẫn có thể rất cởi mở. Ở các wiki khác trong hệ đã có bài về hiệu ứng Dunning–Kruger và thiên kiến xác nhận; khiêm tốn trí tuệ là thói quen đối trọng với chúng.

Bốn dấu hiệu nhận ra trong lời nói

1. Nói rõ mức chắc chắn

Thay vì "chắc chắn là vậy" cho mọi điều, người khiêm tốn trí tuệ phân tầng: "Cái này mình biết chắc vì đã kiểm", "Cái này mình nghĩ vậy nhưng chưa kiểm", "Cái này mình đoán". Trong cuộc họp: "Doanh số tháng trước giảm 12% — số này em lấy từ hệ thống. Lý do thì em đoán là do đối thủ giảm giá, nhưng chưa có bằng chứng."

2. Hỏi để hiểu, không hỏi để bẫy

Ở họp phụ huynh, một mẹ nói: "Em nghe nói cho con học trước chương trình là có hại." Phụ huynh khác hỏi: "Chị đọc ở đâu thế? Em muốn đọc, vì nhà em đang cho cháu học trước." Câu hỏi này không nhằm bắt lỗi, mà vì người hỏi thật sự muốn biết mình có đang sai không.

3. Nói được "mình không biết"

Con hỏi bố ở bữa cơm: "Sao cá voi không phải là cá hả bố?" Bố: "Bố biết là nó thở bằng phổi và nuôi con bằng sữa, còn tại sao người ta xếp loài như thế thì bố không rõ lắm. Ăn xong hai bố con tra nhé." Một câu "bố không biết" như thế dạy con nhiều hơn một câu trả lời bịa.

4. Tách ý ra khỏi người

Khi ý bị phản bác, người khiêm tốn trí tuệ không thấy mình bị tấn công. "Ý của mình bị chê" khác "mình bị chê". Ở quán cà phê, một bạn nói: "Ý cậu về chuyện mở quán là sai rồi, mặt bằng đó không có chỗ đỗ xe." Người kia đáp: "À, cái đó mình chưa tính. Thế thì phải tính lại."

Cách làm: bảy câu để tập khiêm tốn trí tuệ

Khiêm tốn trí tuệ tập được bằng cách đổi những câu mình hay nói.

• Thay "Chắc chắn là…" bằng "Theo mình biết thì…" — khi mình chưa kiểm.
• Thêm "mình có thể sai, nhưng…" — chỉ khi thật sự có thể sai, đừng dùng như câu đệm.
• "Điều gì sẽ khiến mình nghĩ khác?" — tự hỏi trước khi bắt đầu tranh luận.
• "Bạn biết điều gì mà mình chưa biết?" — hỏi người bất đồng với mình.
• "Phần này mình không rành, mình xin không ý kiến." — khi chủ đề ra ngoài hiểu biết.
• "Mình chắc khoảng bảy phần." — dùng con số cho mức tin, như người dự báo thời tiết nói "70% có mưa".
• "Cảm ơn, mình chưa nghĩ tới chỗ đó." — khi bị chỉ ra lỗ hổng.

Một thói quen dài hạn: ghi lại dự đoán

Ghi vào sổ những dự đoán của mình, kèm mức chắc chắn: "Mình tin 80% là đội bóng trường sẽ vào chung kết", "Mình tin 60% là sếp sẽ duyệt đề xuất". Vài tháng sau xem lại. Hầu hết người làm việc này lần đầu đều phát hiện mình tự tin hơn mức đáng có. Đây là cách Philip Tetlock và các cộng sự luyện cho những người dự báo trong nghiên cứu của họ, mô tả trong cuốn Superforecasting (viết cùng Dan Gardner, 2015).

Khi nào đừng nhầm khiêm tốn với im lặng

• Khi mình biết chắc và có bằng chứng, nói rõ ràng là trách nhiệm. Một y tá thấy liều thuốc ghi sai thì phải nói, không cần "có thể em sai ạ".
• Khi sự thật đã được kiểm chứng kỹ (Trái Đất quay quanh Mặt Trời, tiêm phòng giúp phòng bệnh), khiêm tốn trí tuệ không đòi mình phải "để ngỏ" như thể hai bên ngang nhau.
• Khi đang ở trên sàn tranh biện, người nói được giao bảo vệ một phe. Khiêm tốn trí tuệ ở đây là khi chuẩn bị: hiểu điểm mạnh của phe kia. Lúc lên nói, cứ nói chắc theo vai.

Bài tập: phân tầng mức chắc chắn

Viết lại các câu dưới đây cho đúng mức chắc chắn mà người nói thật sự có. Đáp án gợi ý ngay sau.

1. Phụ huynh trong nhóm Zalo: "Trường này chắc chắn tốt nhất quận, ai cũng biết." Gợi ý: "Mình nghe nhiều phụ huynh khen trường này, và con mình học ở đây hai năm thấy ổn. Tốt nhất hay không thì mình không có cách so."
2. Nhân viên trong cuộc họp: "Khách bỏ đi vì giá cao." Gợi ý: "Ba khách gọi tới đều nhắc giá. Em đoán giá là lý do chính, nhưng chưa hỏi được những khách không gọi."
3. Bạn học: "Thầy chắc chắn ra đề phần hình học." Gợi ý: "Ba năm gần đây đề đều có hình học, nên khả năng cao năm nay cũng có. Nhưng mình vẫn ôn đủ các phần."
4. Ông nói với cháu: "Ăn nhiều đường thì bị tiểu đường, ông biết." Gợi ý: Đây là chỗ có thể cùng tra: "Ông nghe bác sĩ nói ăn nhiều đồ ngọt không tốt. Cụ thể thế nào thì hai ông cháu hỏi bác sĩ lần khám tới nhé."
5. Chính mình, khi cãi về một bộ phim: "Phim đó dở, ai xem cũng thấy." Gợi ý: "Mình thấy phim dở ở đoạn kết. Mình cũng biết có nhiều người thích nó, chắc họ thấy điều mình không thấy."

Góc nhìn hôm nay

Trong tranh luận, khiêm tốn trí tuệ có một lợi ích thực tế: người nói rõ mức chắc chắn của mình thường được tin hơn về lâu dài. Ai lúc nào cũng "chắc chắn" thì đến lần sai đầu tiên sẽ mất hết uy tín; ai nói "mình chắc bảy phần" thì sai một lần vẫn còn được nghe. Với cha mẹ và thầy cô, cách dạy hiệu quả nhất là làm gương: nói "bố không biết, mình tra nhé" trước mặt con nhiều lần hơn.

Người muốn đọc thêm có thể tìm các bài tổng quan về intellectual humility trong tâm lý học, hoặc cuốn Superforecasting của Tetlock và Gardner để thấy cách những người dự báo giỏi giữ khiêm tốn với chính phán đoán của mình.