Góp ý sau trận tranh biện hiệu quả là góp ý ngắn, cụ thể, gắn với một thời điểm trong bài nói và kèm một việc người tập làm được ngay ở buổi sau. Dấu hiệu góp ý tốt là người nghe có thể nhắc lại nó trong một câu và biết tuần tới mình sẽ thử gì; dấu hiệu góp ý tồi là người nghe chỉ nhớ cảm giác bị chê.
Bài này dành cho huấn luyện viên, giáo viên và cả người tập góp ý cho nhau. Cách giám khảo chấm ở giải chính thức đã có bài ở wiki khác trong hệ; ở đây là góp ý để dạy, không phải để quyết thắng thua.
Góp ý để dạy khác nhận xét để chấm
Giám khảo ở giải phải giải thích vì sao phe này thắng phe kia. Huấn luyện viên sau buổi đấu tập không cần làm việc đó. Câu hỏi của huấn luyện viên là: người này cần đổi một điều gì để lần sau nói tốt hơn? Hai câu hỏi dẫn tới hai kiểu nói rất khác.
Ba câu góp ý nghe quen nhưng ít tác dụng:
- "Em nói cũng được, nhưng còn thiếu thiếu cái gì đó." — người tập không biết thiếu gì.
- "Luận điểm yếu quá, phe kia đánh là sập." — chỉ có kết luận, không có chỗ sửa.
- Trong buổi họp phụ huynh, một bố nói: "Thầy cứ chê thẳng cho cháu biết, cháu nó lì lắm." — chê thẳng chưa chắc đã giúp; cụ thể mới giúp.
So với: "Ở phút thứ ba, em nói 'điện thoại làm học sinh mất tập trung' rồi chuyển ý luôn. Em thử thêm một câu giải thích mất tập trung xảy ra thế nào: tiếng thông báo, thói quen kiểm tra tin nhắn. Buổi sau, mỗi luận điểm em thêm một câu 'vì…'." Người nghe biết chính xác phải làm gì.
Khung góp ý bốn bước
| Bước | Nội dung | Câu mẫu |
|---|---|---|
| 1. Một điều làm tốt, cụ thể | Chỉ ra việc đúng để người tập giữ lại | "Câu mở đầu nêu ngay câu chủ đạo của phe, giám khảo nghe là hiểu em đứng ở đâu." |
| 2. Một điều cần đổi, gắn thời điểm | Một điểm duy nhất, quan trọng nhất | "Đoạn phản bác ở phút năm, em trả lời ý phụ về chi phí nhưng chưa đụng tới ý chính về an toàn." |
| 3. Vì sao điều đó quan trọng | Hậu quả với cả trận | "Ý an toàn là thứ phe kia dựa vào nhiều nhất; để nó đứng nguyên thì phe mình khó thắng." |
| 4. Việc làm ngay | Một hành động tập được ở buổi sau | "Lần tới, trước khi phản bác, em tự hỏi: ý nào của họ nặng nhất? Đáp ý đó trước." |
Lưu ý bước hai: một điều. Người tập nghe năm điều cần sửa thường không sửa được điều nào. Nếu có nhiều vấn đề, chọn cái ảnh hưởng tới kết quả nhiều nhất; phần còn lại ghi vào sổ của huấn luyện viên để những buổi sau.
Cách làm: trình tự một buổi góp ý sau đấu tập
- Cho người nói tự nhận xét trước. Hỏi: "Em thấy chỗ nào ổn, chỗ nào muốn nói lại?" Nhiều khi người tập đã tự biết; huấn luyện viên chỉ cần xác nhận.
- Đồng đội góp ý một câu. Mỗi người trong phe nói một điều tốt của đồng đội. Việc này giữ không khí đội.
- Phe đối thủ chỉ ra một chỗ khó đánh nhất. Câu hỏi: "Ý nào của phe kia làm bạn khó đáp nhất?" Câu trả lời này thường quý hơn lời huấn luyện viên.
- Huấn luyện viên góp ý theo khung bốn bước, cho từng người, mỗi người không quá hai phút.
- Người tập ghi một dòng vào sổ: việc sẽ thử ở buổi sau.
Thứ tự này có chủ đích: người tập nói trước, huấn luyện viên nói sau. Khi người lớn nói trước, các em thường chỉ gật đầu.
Ngôn ngữ góp ý: nói vào bài, không nói vào người
| Thay vì | Nói | Lý do |
|---|---|---|
| "Em phản bác kém." | "Ở đoạn phản bác, em đáp ý phụ trước ý chính." | Mô tả việc, không dán nhãn |
| "Em nói run quá." | "Đoạn đầu em nói nhanh; tới luận điểm hai em chậm lại và rõ hơn hẳn." | Chỉ ra cả chỗ đã tự sửa được |
| "Lẽ ra em phải nghĩ ra ý X chứ." | "Một hướng khác có thể dùng là ý X; lần sau thử tìm ý đó bằng cách hỏi 'ai bị bỏ quên?'" | Dạy cách tìm, không trách vì không tìm ra |
| "Bạn A giỏi hơn em ở chỗ này." | "Em so với buổi trước đã đưa ví dụ cụ thể hơn." | So với chính mình, không so với bạn |
Với học sinh, tránh tuyệt đối các nhãn "giỏi", "kém", "có khiếu", "không hợp". Tránh cho điểm từng em sau đấu tập hay xếp ai nói hay nhất buổi. Những con số và thứ bậc đó làm các em nhỏ chỉ lo được khen, ngại thử cách mới vì sợ tụt.
Khi người tập phản ứng với góp ý
Người tập, nhất là người đã có chút kinh nghiệm, đôi khi phản ứng: "Nhưng thầy ơi em có nói ý đó mà." Đừng tranh cãi ai đúng. Hai cách xử lý:
- Nếu có băng hình, mở đúng đoạn đó xem cùng.
- Nếu không, chuyển sang hướng người nghe: "Có thể em đã nói, nhưng thầy ngồi nghe mà không nhận ra. Giám khảo cũng có thể không nhận ra. Làm sao để nó rõ hơn?"
Câu thứ hai biến cuộc tranh cãi thành vấn đề chung: không phải em sai, mà là thông điệp chưa đến được người nghe.
Góp ý cho người lớn và cho trẻ nhỏ
Người đi làm tập tranh biện thường muốn góp ý thẳng và nhiều hơn; họ có thể nghe hai ba điểm và tự sắp xếp. Học sinh cấp 2 cần ít hơn, và cần thấy rõ mình đã làm được gì trước khi nghe điều cần sửa. Với các em nhỏ hơn nữa trong vòng tròn thảo luận ở lớp, góp ý nên gần như hoàn toàn là mô tả và câu hỏi: "Em nói vì sao em nghĩ vậy, hay quá. Có bạn nào nghĩ khác không?"
Bài tập
Tình huống 1. Viết lại câu góp ý sau theo khung bốn bước: "Bài em lan man quá."
Gợi ý: "Phần mở đầu em nêu đề rõ ràng. Từ phút hai tới phút bốn em kể ba ví dụ liền nhau mà chưa nói chúng chứng minh luận điểm nào. Giám khảo dễ lạc mất ý chính. Lần sau sau mỗi ví dụ, em thêm một câu: 'Điều này cho thấy…'."
Tình huống 2. Một em lớp 8 sau trận nói nhỏ: "Em nói dở nhất đội." Đáp thế nào?
Gợi ý: Không cãi kiểu "đâu có, em giỏi mà". Nói cụ thể: "Hôm nay em là người duy nhất trả lời được câu hỏi của phe kia về chi phí. Còn chỗ em muốn nói tốt hơn là chỗ nào?" Đưa em về việc làm được và việc muốn tập.
Tình huống 3. Bạn có năm điểm muốn góp cho một người tập. Chọn điểm nào?
Gợi ý: Chọn điểm ảnh hưởng tới kết quả trận nhiều nhất, thường là chuyện cấu trúc hoặc phản bác ý chính, không phải chuyện giọng hay tay chân. Các điểm khác ghi lại cho những buổi sau.
Tình huống 4. Phụ huynh nhắn: "Thầy cho cháu biết cháu đứng thứ mấy trong đội để cháu cố." Trả lời thế nào?
Gợi ý: "Đội không xếp thứ tự các con. Mỗi con có một việc đang tập; tuần này cháu đang tập đáp ý chính của phe kia trước, cháu đã làm được ở trận thứ Sáu. Anh chị có thể hỏi cháu về việc đó."
Tình huống 5. Một sinh viên nói: "Anh cứ góp ý hết đi, em chịu được." Có nên góp mười điểm?
Gợi ý: Vẫn nên chọn lọc. Có thể nói ba điểm, xếp theo thứ tự quan trọng, và nói rõ điểm nào cần sửa trước. Chịu được không có nghĩa là sửa được cùng lúc.
Góc nhìn hôm nay
Nghiên cứu giáo dục về phản hồi cho người học, nổi bật là các tổng quan của John Hattie và cộng sự, nhấn mạnh rằng phản hồi có ích nhất khi nó trả lời ba câu: mình đang hướng tới đâu, mình đang ở đâu, bước tiếp theo là gì. Khung bốn bước ở trên là một cách áp dụng đơn giản ý đó vào tranh biện. Huấn luyện viên nào cũng có thể tự kiểm: sau buổi tập, hỏi một người tập "tuần sau em sẽ thử gì?". Nếu em trả lời được ngay, buổi góp ý đã làm đúng việc.
Câu hỏi thường gặp
Góp ý sau trận tranh biện thế nào cho hiệu quả?
Nói một điều làm tốt, một điều cần đổi gắn với thời điểm cụ thể trong bài, vì sao nó quan trọng và một việc làm được ngay ở buổi sau. Cho người tập tự nhận xét trước khi huấn luyện viên nói. Mỗi lần chỉ tập trung vào một điểm chính.
Có nên chấm điểm học sinh sau mỗi buổi đấu tập?
Không nên chấm điểm hay xếp thứ tự học sinh trong đội. Điểm số làm các em lo được khen hơn là thử cách mới. Ghi lại việc cụ thể mỗi em đã làm được trong sổ tập có ích hơn.
Góp ý của giám khảo khác góp ý của huấn luyện viên ra sao?
Giám khảo giải thích vì sao phe này thắng phe kia trong một trận. Huấn luyện viên giúp từng người tập biết điều cần đổi để lần sau nói tốt hơn. Hai việc có mục đích khác nhau nên cách nói cũng khác.
Nên góp ý bao nhiêu điểm một lần?
Với học sinh, một điểm cần sửa và một điểm làm tốt là đủ. Người lớn có kinh nghiệm có thể nghe hai ba điểm, nhưng vẫn nên xếp theo thứ tự quan trọng.
Làm gì khi người tập không đồng ý với góp ý?
Đừng tranh cãi ai đúng. Xem lại băng hình nếu có, hoặc chuyển sang góc nhìn người nghe: nếu huấn luyện viên không nhận ra ý đó thì giám khảo cũng có thể không nhận ra, vậy làm sao cho rõ hơn.
