Biệt lệ cho mình (special pleading): luật cho người, ngoại lệ cho ta

Biệt lệ cho mình (special pleading) là ngụy biện áp một nguyên tắc cho mọi người nhưng lại miễn nó cho chính mình hoặc phe mình, mà không đưa ra được lý do vì sao trường hợp của mình khác. Dấu hiệu nhận ra: câu "nhưng trường hợp của tôi khác" xuất hiện mà phần "khác ở đâu" lại trống hoặc chỉ là "vì đó là tôi". Phép thử đơn giản: đổi tên người trong câu, xem nguyên tắc còn được áp như cũ không.

Biệt lệ cho mình là gì, chính xác hơn

Mọi luật lệ đều có ngoại lệ hợp lý: xe cứu thương được vượt đèn đỏ, người khuyết tật được ưu tiên chỗ gửi xe. Ngoại lệ hợp lý có điểm chung là dựa trên một khác biệt liên quan — khác biệt ấy giải thích vì sao nguyên tắc không nên áp dụng. Biệt lệ cho mình là khi người ta đòi ngoại lệ mà không có khác biệt liên quan nào, hoặc khác biệt được nêu ra không dính gì tới lý do của nguyên tắc.

Đây là ngụy biện đánh tráo vì nó không né chủ đề: nó giữ nguyên luật chơi cho người khác, nhưng đổi luật chơi khi tới lượt mình.

Lưu ý ranh giới với "anh cũng thế thôi" (tu quoque): tu quoque là bác ý người khác vì người đó không làm đúng ý mình nói. Biệt lệ cho mình là chính mình nêu nguyên tắc và tự miễn cho mình.

Ví dụ đời thường

Nhóm Zalo khu chung cư

"Đề nghị các hộ không để xe đạp, xe đẩy ở hành lang, vướng lối thoát hiểm. Riêng nhà em tạm để cái tủ giày ngoài cửa vì nhà chật, mọi người thông cảm."

Lý do của nguyên tắc là lối thoát hiểm. Cái tủ giày vướng lối thoát hiểm y như xe đạp. "Nhà chật" là lý do có thật, nhưng hộ nào để xe ngoài hành lang cũng vì nhà chật.

Cuộc họp nhóm học tập

Nhóm trưởng: "Ai nộp phần việc trễ thì bị trừ điểm đóng góp, không có ngoại lệ."

(Một tuần sau, nhóm trưởng nộp trễ hai ngày.)

Nhóm trưởng: "Mình là nhóm trưởng, phải lo tổng hợp nhiều việc nên trễ là bình thường, không tính."

Lo tổng hợp có thể là lý do để giao hạn khác từ đầu. Nhưng khi hạn đã chung và quy định đã "không có ngoại lệ", việc tự miễn sau khi trễ là biệt lệ cho mình.

Ở chợ

Chị bán rau: "Ai bày hàng lấn ra lối đi thì ban quản lý phải xử, khách đi không được."

(Chị kê thêm hai rổ ra lối đi.)

Chị bán rau: "Rau của chị là rau sạch, phải bày ra cho khách thấy. Khác chứ."

"Rau sạch" là ưu điểm của hàng, nhưng không liên quan gì tới chuyện lối đi có bị chắn không.

Bàn chuyện bật tivi trong bữa cơm

Anh trai: "Từ nay ăn cơm không ai được bật tivi, để cả nhà nói chuyện."

(Tối hôm sau, anh trai bật tivi xem bóng đá giữa bữa.)

Anh trai: "Trận này là chung kết, đâu phải phim truyền hình."

Khác biệt được nêu (chung kết chứ không phải phim) không liên quan tới lý do của luật (cả nhà nói chuyện với nhau trong bữa ăn).

Bảng phân biệt: ngoại lệ hợp lý và biệt lệ cho mình

Khi nào không phải ngụy biện

Hô "biệt lệ cho mình!" oan là chuyện rất hay gặp, vì nhìn từ ngoài, mọi ngoại lệ đều giống ưu đãi. Một vài trường hợp đòi ngoại lệ là chính đáng:

• Có khác biệt liên quan thật. Học sinh bị gãy tay xin miễn bài kiểm tra viết, làm bài vấn đáp thay. Lý do của bài kiểm tra là đánh giá kiến thức; gãy tay không làm em kém kiến thức, chỉ làm em không viết được. Ngoại lệ phục vụ đúng mục đích của luật.
• Vai trò khác nhau được thống nhất từ trước. Giáo viên đi lại trong lớp lúc kiểm tra, học sinh thì không. Không phải biệt lệ, vì vai trò đã khác và ai cũng biết.
• Chấp nhận áp ngoại lệ cho mọi người cùng hoàn cảnh. "Hộ nào có người già đi xe lăn thì được để xe lăn ở sảnh, kể cả nhà tôi." Đó là đề xuất sửa luật, không phải tự miễn.

Còn một điều cần nói: đôi khi người ta không cố tình. Ai cũng thấy hoàn cảnh của mình rõ hơn hoàn cảnh người khác, nên thật lòng tin trường hợp mình đặc biệt. Đó là lý do phép thử đổi tên hữu ích — nó kiểm cả người khác lẫn chính mình.

Cách đáp lại

Hỏi lý do của luật

• "Mình đặt quy định không để đồ ở hành lang là vì lối thoát hiểm, đúng không chị? Cái tủ giày có làm hẹp lối đi không?"
• "Luật không bật tivi trong bữa cơm là để cả nhà nói chuyện. Chung kết hay phim thì mắt mình cũng đều dán vào màn hình, anh ạ. Hay mình dời giờ ăn cho kịp trận?"

Áp phép thử đổi tên

• "Nếu bạn Nam cũng nộp trễ hai ngày vì bận việc khác, mình có miễn cho bạn ấy không? Nếu không, thì mình cũng không nên miễn cho nhóm trưởng."

Đề nghị biến ngoại lệ thành luật chung

• "Nếu nhà chật là lý do được để đồ ngoài hành lang, thì mình sửa quy định cho mọi nhà chật đều được để một món gọn sát tường? Nếu cả nhóm thấy không ổn, thì có lẽ nhà em cũng nên tìm cách khác."

Cách cuối cùng rất mạnh: nó không buộc tội ai, chỉ hỏi ngoại lệ có đứng được khi áp cho tất cả không. Nếu đứng được, có khi đó là một sửa đổi tốt cho luật. Nếu không đứng được, người đòi ngoại lệ tự thấy.

Khi người được nhắc là chính mình

Nếu bị chỉ ra biệt lệ cho mình, cách đàng hoàng nhất là nhận và sửa ngay, hoặc đề xuất sửa luật cho mọi người. "Đúng, mình nộp trễ thì cũng trừ điểm như mọi người. Lần sau mình xin hạn riêng cho phần tổng hợp từ đầu." Một nhóm trưởng tự áp luật lên mình sẽ có tiếng nói nặng ký hơn hẳn ở lần sau.

Biệt lệ cho mình trong tranh biện

Trên sàn đấu, lỗi này hay xuất hiện khi một phe đưa ra nguyên tắc chung để ủng hộ đề xuất, rồi bị đối phương chỉ ra nguyên tắc ấy cũng áp dụng cho một trường hợp mà phe này không muốn. Ví dụ với kiến nghị "Trường học nên cấm đồ uống có đường trong căng tin", phe Ủng hộ lập luận "trường có trách nhiệm bảo vệ sức khoẻ học sinh khỏi thực phẩm có hại". Phe Phản đối hỏi: "Vậy bánh ngọt sinh nhật lớp có bị cấm không?". Nếu phe Ủng hộ đáp "bánh sinh nhật là khác, đó là truyền thống" mà không giải thích vì sao truyền thống làm thay đổi tác hại sức khoẻ, đó là biệt lệ cho mình. Câu đáp mạnh hơn: chỉ ra khác biệt liên quan (tần suất: mỗi tháng một lần so với mỗi ngày).

Bài tập

Đâu là biệt lệ cho mình, đâu là ngoại lệ hợp lý?

1. "Lớp mình cấm nói chuyện riêng trong giờ. Nhưng mình là lớp trưởng, mình nhắc bài cho bạn thì không tính."
2. "Cuộc thi chạy cấm dùng xe đạp, trừ người đi xe lăn được tham gia hạng mục riêng."
3. "Không ai được mang đồ ăn vào thư viện. Nhưng tớ chỉ mang bánh quy khô, không có vụn, nên không sao."
4. "Văn phòng cấm hút thuốc. Giám đốc thì được hút trong phòng riêng, vì phòng có cửa."
5. "Học sinh lớp 12 được về sớm 30 phút trong tháng ôn thi, theo quyết định của trường đầu năm."

Đáp án gợi ý

1. Biệt lệ cho mình: "lớp trưởng" không liên quan tới lý do cấm (giữ trật tự). Nếu nhắc bài là chính đáng, mọi bạn nhắc bài cũng phải được.
2. Ngoại lệ hợp lý: khác biệt liên quan thật, được nêu trước, áp cho mọi người cùng hoàn cảnh.
3. Biệt lệ cho mình: bánh quy vẫn có vụn, vẫn thu hút côn trùng. Nếu thật sự không ảnh hưởng, đề nghị thư viện sửa luật cho mọi người.
4. Biệt lệ cho mình: khói thuốc vẫn lan qua cửa và điều hoà; lý do của luật là sức khoẻ mọi người trong văn phòng.
5. Ngoại lệ hợp lý: quyết định nêu trước, có lý do (ôn thi), áp cho cả khối.