Bàn việc lớn trong gia đình bằng tiêu chí nghĩa là trước khi cãi chọn phương án nào, cả nhà thống nhất mình cần cái gì: liệt kê tiêu chí, gán mức quan trọng cho từng cái, rồi mới chấm từng phương án. Cách này không làm hết bất đồng, nhưng chuyển nó về đúng chỗ: thay vì "anh thích nhà A, em thích nhà B", cả hai thấy rõ mình khác nhau ở chỗ coi trọng quãng đường đi làm hay coi trọng diện tích.
Vì sao cãi về phương án thường bế tắc
Khi bàn mua nhà, chọn trường hay đổi việc, phần lớn gia đình bắt đầu bằng phương án: "Mua căn gần trung tâm đi", "Không, căn ở ven thành phố rẻ hơn". Mỗi người bảo vệ lựa chọn của mình, và mỗi lý lẽ được đưa ra để đỡ cho lựa chọn đó. Cuộc nói chuyện thành hai người đứng hai bờ.
Vấn đề là mỗi phương án gói nhiều thứ một lúc: giá, diện tích, quãng đường, trường học gần đó, hàng xóm. Khi cãi về phương án, hai người thật ra đang cân những thứ này theo hai cách khác nhau mà không nói ra. Tách tiêu chí ra là làm cho cách cân của mỗi người hiện lên giấy.
Một ý tưởng cũ: "đại số đạo đức" của Franklin
Năm 1772, Benjamin Franklin viết thư cho nhà hoá học Joseph Priestley, người đang phân vân một quyết định lớn. Franklin không khuyên chọn bên nào, mà chỉ cách ông tự làm: chia tờ giấy làm hai cột, ghi lý do nên và không nên trong vài ngày, rồi gạch bỏ những lý do ở hai cột có sức nặng ngang nhau, cho tới khi thấy bên nào còn nặng hơn. Ông gọi cách này là một kiểu "đại số" cho quyết định.
Cách làm theo tiêu chí ngày nay là bản chi tiết hơn của ý đó, hay được gọi là bảng ma trận quyết định. Nó không cần phần mềm, chỉ cần một tờ giấy và sự thành thật.
Cách làm: năm bước với một tờ giấy
- Thống nhất câu hỏi. "Mua nhà ở đâu" khác "có nên mua nhà năm nay không". Bàn nhầm câu hỏi là cãi lệch nhau ngay từ đầu.
- Mỗi người tự viết tiêu chí trước, riêng, không bàn. Làm vậy để người ít nói hay người nhỏ tuổi không bị cuốn theo người nói to.
- Gộp danh sách, gán mức quan trọng. Mỗi tiêu chí cho điểm từ 1 đến 5 về độ quan trọng. Chỗ hai người cho điểm chênh nhau nhiều là chỗ bất đồng thật — đánh dấu lại.
- Tách tiêu chí "bắt buộc" ra. Có những điều không bù được bằng điểm cao ở chỗ khác: giá vượt khả năng trả, trường không nhận con vì trái tuyến. Phương án vi phạm tiêu chí bắt buộc bị loại ngay.
- Chấm các phương án còn lại theo từng tiêu chí, nhân với mức quan trọng, cộng lại. Rồi hỏi: kết quả này có làm ai thấy "sai sai" không? Cảm giác "sai sai" thường chỉ ra một tiêu chí bị quên.
Ví dụ: chọn trường cấp 2 cho con
| Tiêu chí | Mức quan trọng (1–5) | Trường gần nhà | Trường chất lượng cao xa nhà | Trường tư có bán trú |
|---|---|---|---|---|
| Học phí trong khả năng (bắt buộc) | Bắt buộc | Đạt | Đạt | Đạt nếu bớt chi khác |
| Thời gian đi lại mỗi ngày | 4 | 5 (10 phút) | 2 (45 phút) | 3 (25 phút) |
| Con có bạn thân học cùng | 3 | 5 | 1 | 2 |
| Có câu lạc bộ con thích | 3 | 2 | 4 | 5 |
| Bố mẹ đón được | 4 | 5 | 2 | 4 |
| Tổng (điểm × mức quan trọng) | 20+15+6+20 = 61 | 8+3+12+8 = 31 | 12+6+15+16 = 49 |
Con số không phải phán quyết. Giá trị của bảng nằm ở chỗ khác: nếu mẹ chấm "câu lạc bộ" ở mức 5 còn bố chấm 1, cả nhà biết phải nói chuyện về điều đó — và đó là chuyện của giá trị, không phải chuyện trường nào hơn.
Ba cảnh thoại trước và sau khi dùng tiêu chí
Mua nhà
Trước: Chồng: "Căn này rộng, giá được, chốt đi." Vợ: "Xa quá, em không chịu." Chồng: "Em lúc nào cũng chê."
Sau: Vợ: "Mình thử viết ra mỗi người quan trọng cái gì nhé. Em cho quãng đường tới chỗ làm 5 điểm, vì em đi ca sớm." Chồng: "Anh cho diện tích 5, vì sắp có đứa thứ hai. Quãng đường anh cho 3." Vợ: "Vậy mình đang khác nhau ở đúng hai cái đó. Có căn nào 'vừa vừa' cả hai không, hay mình chịu thuê thêm một hai năm?"
Đổi việc
Một người hai mươi tám tuổi bàn với bố mẹ về chuyện bỏ việc văn phòng ổn định để làm cho một công ty nhỏ mới thành lập. Bố: "Đang yên đang lành bỏ làm gì." Con: "Bố cho con mười phút. Con viết ra năm điều con cần trong công việc ba năm tới, bố mẹ xem con đánh giá hai chỗ có đúng không." Mẹ đọc bảng: "Con cho 'được học nghề mới' 5 điểm, 'thu nhập ổn định' 2 điểm. Mẹ thì sẽ cho ngược lại. Nhưng con có khoản tiết kiệm đủ sáu tháng không? Nếu có thì mẹ yên tâm hơn." Cuộc nói chuyện chuyển từ "được hay không" sang "điều kiện để yên tâm là gì".
Chọn nơi về quê ăn Tết
Hai vợ chồng mỗi người một quê. Thay vì cãi "năm nay về nhà ai", họ viết tiêu chí: sức khoẻ ông bà hai bên, quãng đường với con nhỏ, năm ngoái đã về đâu, ngày nghỉ được mấy hôm. Năm đó bà ngoại vừa mổ, tiêu chí sức khoẻ thắng, và cả hai thấy quyết định công bằng vì đã đồng ý tiêu chí trước khi biết kết quả.
Những chỗ hay hỏng
| Lỗi | Dấu hiệu | Cách sửa |
|---|---|---|
| Chọn tiêu chí để hợp với phương án mình đã thích | Tiêu chí được thêm vào sau khi thấy kết quả không như ý | Chốt danh sách tiêu chí và mức quan trọng trước khi chấm |
| Quên người không có mặt | Bảng chọn trường không có tiêu chí nào từ chính đứa trẻ | Hỏi riêng người đó, ghi tiêu chí của họ vào |
| Coi con số là mệnh lệnh | "Bảng bảo 61 điểm thì phải chọn" | Dùng bảng để thấy chỗ khác nhau, quyết định vẫn do người |
| Tiêu chí mơ hồ | "Môi trường tốt" — mỗi người hiểu một kiểu | Viết thành điều đo được: "lớp dưới 40 em", "có sân chơi" |
| Một người chấm hộ cả nhà | Người nói to nhất điền hết bảng | Mỗi người tự chấm riêng rồi so |
Khi tiêu chí vẫn không giải quyết được
Đôi khi hai người thấy rõ mình khác nhau ở mức quan trọng, và không ai chịu đổi. Ví dụ một người coi trọng ở gần ông bà, một người coi trọng cơ hội việc làm ở thành phố khác. Lúc đó bảng tiêu chí đã làm xong việc của nó: chỉ ra bất đồng nằm ở giá trị. Bước tiếp theo không phải là cãi thêm về phương án mà là thương lượng — ví dụ thử một năm rồi đánh giá lại, hay tìm cách bù cho người nhường. Phần gỡ mâu thuẫn vợ chồng khi đã căng thẳng có bài riêng ở wiki gỡ mâu thuẫn trong hệ.
Bài tập: viết tiêu chí cho tình huống
Với mỗi tình huống, viết ba tiêu chí đo được và đánh dấu một tiêu chí bắt buộc. Đáp án gợi ý ngay sau.
- Chọn trung tâm ngoại ngữ cho con lớp 4. Gợi ý: Bắt buộc: lịch học không trùng giờ đưa đón của bố mẹ. Khác: số học sinh mỗi lớp; con được học thử và thích; quãng đường dưới 20 phút.
- Cả nhà quyết định có nuôi chó không. Gợi ý: Bắt buộc: không ai trong nhà dị ứng lông (cần đi khám nếu nghi ngờ). Khác: ai đưa chó đi dạo hằng ngày; chi phí thức ăn, tiêm phòng mỗi tháng; nhà có chỗ cho chó chạy.
- Bố mẹ nghỉ hưu bàn chuyện về quê hay ở lại thành phố gần con cháu. Gợi ý: Bắt buộc: gần bệnh viện đủ để đi khám định kỳ. Khác: có bạn bè cùng tuổi; chi phí sinh hoạt hằng tháng; số lần gặp con cháu mỗi tháng.
- Hai vợ chồng bàn có nên mua ô tô. Gợi ý: Bắt buộc: có chỗ đỗ xe gần nhà với giá trả được. Khác: số chuyến đi xa mỗi tháng; tổng chi phí mỗi tháng so với đi taxi; ai lái được.
Góc nhìn hôm nay
Viết tiêu chí ra giấy có vẻ máy móc với chuyện gia đình. Nhưng chính việc viết ra giúp người ít nói, người nhỏ tuổi và người hay nhường có chỗ cho ý kiến của mình. Một đứa trẻ mười hai tuổi viết "có bạn thân học cùng" lên bảng chọn trường sẽ được nghe theo cách mà một câu nói xen giữa bữa cơm khó có được. Có thể bắt đầu bằng một quyết định nhỏ — chọn chỗ đi chơi cuối tuần — để cả nhà quen với cách làm, trước khi dùng nó cho việc lớn.
Câu hỏi thường gặp
Ma trận quyết định là gì?
Là bảng liệt kê các tiêu chí quan trọng, gán mức quan trọng cho từng tiêu chí, rồi chấm điểm từng phương án theo đó. Nó giúp thấy rõ vì sao mỗi người thích một phương án khác nhau.
Làm sao để cả nhà thống nhất khi mua nhà?
Trước khi bàn căn nào, mỗi người tự viết những điều mình cần và mức quan trọng, rồi gộp lại. Chỗ hai người chấm chênh nhau nhiều là chỗ cần nói chuyện thật, thường là về giá trị chứ không phải về căn nhà.
Đại số đạo đức của Benjamin Franklin là gì?
Là cách ra quyết định Franklin tả trong thư gửi Joseph Priestley năm 1772: ghi lý do nên và không nên thành hai cột, gạch bỏ các lý do nặng ngang nhau ở hai bên, rồi xem bên nào còn lại nặng hơn.
Có nên để trẻ con tham gia chấm tiêu chí?
Nên, với những quyết định liên quan trực tiếp tới các em như chọn trường hay chuyển nhà. Không cần cho trẻ quyết định, nhưng tiêu chí của trẻ nên có mặt trên bảng.
Nếu bảng tiêu chí ra kết quả mà mình không thích thì sao?
Hãy hỏi vì sao không thích. Thường là có một tiêu chí bị quên hoặc bị chấm thấp hơn thật lòng mình nghĩ. Bổ sung một cách công khai, đừng sửa điểm ngầm để ra kết quả mong muốn.
